مقدمه بر نقیضه و نقیضه سازان

تابستان سال گذشته آقای زردشت اخوان ثالث مدیر انتشارات زمستان، از من درخواستند که تنظیم و ترتیب (نقیضه و نقیضه سازان) را تعهد کنم اما من به دلیل نداشتن ایام فراغت و صلاحیت و اهلیت، از پذیرفتن امری چنین خطیر، عذر خواستم. و چون آقای اخوان، به اصرار در افزودند پذیرفتم که نخست تمامی اثر را ببینم، انگاه نظرم را اعلام کنم.
زنده یاد مهدی اخوان ثالث انسان نجیب و شاعر بزرگ و یکی از نمایندگان راستین فرهنگ و شعر امروز ایران، نشر تحقیق ارزنده خود (نقیضه و نقیضه سازان) را در هفته نامه هنر از شماره 15195 دوم دی ماه 1355 آغاز و در شماره 15265، 26 اسفند ماه همان سال ناگهان قطع کردند.
راست است که نشر چنین اثری در روزنامه اطلاعات، سبب شهرت آن شده است، اما سرنوشت اثری تحقیقی که در روزنامه آی یومیه منتشر شود از پیش روشن است. متن چاپ شده هم مغلوط است هم افتادگی دارد و هم دچار دستکاری و تحریف شده است و چنین می نماید که متاسفانه م.امید، هرگز اثر چاپ شده خود را نخوانده است چون هیچ گونه نشانی از تصحیح و تذکار غلطهای چاپی و تحریف و ... در حواشی مقالات مذکور دیده نمی شود.
دنباله (نقیضه و نقیضه سازان) که در پرونده ای بایگانی شده بود (سوای 61 صفحه آغازین به خط شاعر که به دقت پاکنویس شده بود یعنی از فقره اول تا فقره نوزدهم، اگر چه هفت صفحه کمبود داشت) گنجی شایگان بود. باقی یادداشت ها به صورت مسوده بود و نیاز به بازنویسی و بازبینی متن و حاشیه داشت. چنین می نمود که م.امید در نظر داشته است هنگام از سواد به بیاض آوردن یادداشت های خود بر آن ها بیفزاید و پس از ویرایش کامل، اثر خود را منتشر کند. این معنی را از آنجا دریافتم که در ین سطرهای بسیاری از صفحات، افزوده هایی دیده می شود و گاه به خود یاد آوری کرده است که فلان مطلب را از حاشیه فلان کتاب به اینجا نقل کند. یکی دو جا مطلب تکرار شده است، یک جا که درباره شعری از جلوه نایینی و ادیب الممالک فراهانی صحبت می دارد، شعر جلوه را نقل می کند، اما حرف و سخن خود را درباره ادیب الممالک فراهانی پی نمی گیرد.
مشکل اصلی و اساسی من دربازخوانی و بازنویسی صفحات بود که م.امید، بی اغراق یک باب از رساله خود را در یک صفحه گنجانیده بود. بین سطرها را پر کرده بود با خطهای کژ و مژ که به هزار شاخه و شعبه تقسیم شده بود و پیدا کردن ربط بین این سطور و خطوط به علم غیب نیاز داشت که من از آن بی بهره بودم. آقای زردشت اخوان پذیرفتند که این چنین بخشهایی بازنویسی کنند و در اختیار من بگذارند. از استاد دکتر شفیعی کدکنی خواهش کردیم که ما را راهنمایی کنند و الحق مانند همیشه از هیچ گونه محبتی فروگذار نکردند. باری، چنین شد که این بنده، کار را در پاییز آغاز کردم و در زمستان به پایان بردم . نکته ای که تصریح آن اینجا و اینک لازم است اینکه: اگر شور و شوق و همت و پشتکار و شکیبایی آقای زردشت اخوان ثالث نمی بود هرگز این کار به سامان نمی رسید. بنابر این کار به صورت گروهی سرانجام یافت.
1ـ بر متن (نقیضه و نقیضه سازان) نه افزودیم و نه کاستیم . متنی که اینک در دست دارید متنی استکه از م.امید به یادگار مانده است. این متن اگر در زمان زندگی وی متنشر می شد بی شک سرنوشتی جز این داشت.
2ـ به جای حروف ابجد که حتما برای خواننده جوان امروزی مشکل و نامفهوم است از حروف پارسی سود جسته ایم. برای مثال بجای فقره (یب) نوشته ایم: فقره دوازدهم.
3ـ یادداشت هایی از م.امید درباره کتاب (نقیضه و نقیضه سازان) بجای مانده استکه آنها رابه همان صورت در پایان کتاب آورده ایم، بدین امید که پژوهشگران را به کار آید و سعی و رنج وی ضایع نگردد.
4ـ رسم الخط کتاب همان رسم الخط م.امید است، که عجالتا بنا به ملاحظاتی محفوظ و ملحوظ ماند.

ولی الله درودیان
فروردین 1373

ولى الله دروديان

نقیضه و نقیضه سازان

... و چون دیدم که در کتب متداول ادب و مراجع و مآخذ تحقیقات و مباحث ادبی ـ از دیروز و امروز ـ بحث و جست و جویی چنان که می سزد، در خصوص نقیضه و نقیضه سازان نشده است، یعنی چون دیدم این شاخه و شعبه بزرگ و برومند از ادب ما ـ در اسلوبی از اسالیب هزل و هجا و طنز ـ مسکوت و منسی و نا محقق مانده است، از این رو، من اینک اینجا، بنا به دریافت خویش، در این باره، اندک تفصیلی می دهم و پاره ای مشخصات و قواعد و سنن و چند و چون مسائل راجع به این قسم و غرض وسیع و خاص شعر و ادب را در زبان فارسی پیدا و ثبت می کنم و منظما در فقرات مفروز و جداجدا می نگارم، به عنوان بررسی و مطالعه ای در این باب و به صورت طرحی ابتدایی از کار و درآمدی در تحقیق این مبحث. امید آنکه اهل تحقیق این جست و جوی نخستینه را به کمال رسانند و مرا همین تقدم در توجه به مسئله و آغازیدن در تفصیل بس.