سخن های تازه در سخن های دیرینه

بعید می‏دانم کسی با این سخن استاد فقید مجتبی مینوی هم داستان نباشد که: «شاهنامه فردوسی از برای مردم ایران از سه لحاظ مهم‏است: اوّل اینکه یکی از آثار هنری ادبی بسیار بزرگست و از طبع و قریحه یکی از شعرای بزرگ قوم ایرانی‏زاده است و بر اثر همّت وپشت‏کار و فدارکاری او و بیست سی سال خون جگر خوردن او بوجود آمده است. دوم اینکه تاریخ داستانی و حکایت نیاکان ملّت ایران‏را شامل است و در حکم نسب‏نامه این قوم است. سوم اینکه زبان آن فارسی است و فارسی محکم‏ترین زنجیر علقه و ارتباط طوایفی‏است که در خاک ایران ساکنند.(1)
از سوی دیگر نام استاد دکتر جلال خالقی مطلق با شاهنامه، این حماسه ملی ایران، در آمیخته است به گونه‏ای که به محض شنیدن نام‏ایشان، شاهنامه به خاطر می‏آید. استاد با فروتنی در سر سخن عنوان کتاب را بر گرفته از شاهنامه و به معنی حرفهای کهنه می‏گیرد. درکارنامه دکتر خالقی مطلق، پیشتر و آن هم به همت علی دهباشی، «گل رنجهای کهن» را می‏بینیم. سخن‏های دیرینه ادامه مجموعه پیشین‏است. در صفحات نخستین پس از معرفی کوتاه استاد خالقی مطلق و بر شمردن مجموعه تألیفات او، کارنامه درخشان و در خورتحسینی از ایشان در پیش رو داریم. شامل تالیفات و مقالات (به زبانهای مختلف)، نقد، پاسخ به نقد، گفتگو، یادداشت‏های‏کوتاه، داستان و نمایشنامه، فیلمنامه و شعر.
گفتار نخست «قطعاتی از اسطوره‏های ایرانی در نوشته‏های گریگور ماگیستروس» که‏ترجمه‏ای از متن آلمانی است و چند یادداشت توسط مترجم بر آن افزوده شده است.
گفتار دوم «یکی دخمه کردش ز سمّ ستور» نگاهی به پایان نبرد رستم و سهراب دارد. رستم‏پس از کشتن سهراب به فکر ساختن دخمه‏ای برای سهراب می‏افتد و از دستبرد سارقان هراسان‏است. لذا تصمیم می‏گیرد که گور فرزند را به جای زر از سم اسب بسازد.
گفتار سوم «درباره عنوان داستان دوازده رخ» است. مولف پس از بررسی این داستان به این‏نتیجه می‏رسد که این داستان از آغاز حداقل دو عنوان داشته است یکی دوازده رخ و دیگری‏داستان گودرز باپیران.
گفتار چهارم «یکی مهتری بود گردنفراز» نام دارد. این گفتار به بازشناسی شخص سوم از سه‏شخصی که فردوسی آنها را می‏ستاید اختصاص دارد. استاد خالقی مطلق با نگاهی دقیق وعالمانه نشان می‏دهد که شخص مورد نظر فرزند ابومنصور محمدبن عبدالرزاق است.
گفتار پنجم «جوان بود و از گوهر پهلوان» نام دارد. این گفتار مطالعات سپس‏تر درباره گفتارپیشین است و به نوعی تکمله‏ای بر فصل قبل می‏باشد.
@1c@
گفتار ششم به «تطهیر معنوی با آب در شاهنامه» اختصاص دارد. همانگونه که از عنوان‏ پیداست این گفتار به این نکته می‏پردازد که در شاهنامه آب نه تنها پاک کننده اجسام است بلکه‏ هر چیز را که از نظر معنوی ناپاک باشد می‏شوید.
گفتار هفتم «اهمیت شاهنامه فردوسی» را بر می‏شمارد. مولفِ شاهنامه‏شناس تلاش می‏کندکه اهمیت شاهنامه را برای «همه» تبیین کند و «نه چند تن اهل فن».
1 ـ شاهنامه و میتولوژی 2 ـ شاهنامه و تاریخ 3 ـ شاهنامه و فرهنگ باستان 4 ـ شاهنامه‏و ادبیات پهلوی. 5 ـ شاهنامه و فرهنگ ایران اسلامی 6 ـ شاهنامه و زبان فارسی 7 ـ شاهنامه‏و ادبیات فارسی. 8 ـ شاهنامه و هنر شاعری 9 ـ شاهنامه و ملیت ایرانی. شاخصه‏هایی هستندکه به عنوان اهمیت شاهنامه معرفی می‏شوند.
عنوان گفتار هفتم «نگاهی کوتاه به فن داستان‏سرایی فردوسی» است. نویسنده چند دلیل‏برای برتر بودن فن داستان‏سرایی فردوسی ذکر می‏کند. به عنوان مثال به این نکته توجه می‏شودکه فردوسی توانایی شگفت‏آوری در آفرینش لحظه‏های مهیج و دراماتیک دارد.
گفتار نهم «یادی از دانشمند رنجیده و ناکام: فریتس ولف» است. استاد خالقی مطلق پس ازیادی از فریتس مایر اثر «فرهنگ شاهنامه» او را مهمترین کار درباره شاهنامه می‏داند.
گفتار دهم «عناصر درام در برخی از داستان‏های شاهنامه» نام دارد. این گفتار به بررسی عناصردرام در سه داستان سیاوخش، فرود سیاوخش و رستم و اسفندیار اختصاص دارد. که در چهاربخش تحلیل می‏گردد: 1 ـ پیش درآمد درام 2 ـ ساختِ درام 3 ـ درگیری در درام 4 ـ زبان درام.
گفتار یازدهم به «افسانه بانوی حصاری و پشینه قالب ادبی آن» می‏پردازد. در این فصل به‏اهمیت چیستان در فرهنگ ما و اینکه افسانه بانوی حصاری که به طریق رمز بیان شده در دیگرکتب کهن سابقه‏دار است، اشاره می‏کند.
گفتار دوازدهم نگاهی به «آغاز و انجام داستان‏های شاهنامه» دارد. داستان‏های شاهنامه بامقدمه‏ای در آغاز داستان در موضوعات اندرز و موعظه و وصف حال یا وصف طبیعت شروع‏می‏شود.
سه گفتار سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم به موضوع «ایران درگذشت روزگاران» اختصاص‏دارد. مولف با نشان دادن پیشینه ایران در شاهنامه و اوستا و همچنین توجه به این نکته که درشاهنامه ایرانیان دعوی رهبری جهان و ایجاد نظم بر اساس بینشِ ایرانیِ مبارزه نیک و بد را دارندمی‏پردازد. نویسنده «این خود برتربینی و بیگانه ستیزی را، نه می‏ستاید و نه نکوهش می‏کند،بلکه فقط ثبت کرده است. ولی اینک در پایان می‏افزاید که به نیروی همین آگاهی ملی و فرهنگی‏بود که ایران توانست پیروزی اسکندر و عرب و ترک و مغول را تا حد بسیاری خنثی کند و خودرا در دریای طوفانی تاریخ تا زمان حاضر بر سر آب نگهدارد.»
گفتار شانزدهم به «ایران گرایی در شاهنامه» می‏پردازد. نویسنده به چهار عنوان اصلی دربررسی ویژگی‏های کشش به ایران در شاهنامه اشاره می‏کند: 1 ـ نگهداشت فرهنگ ایران 2 ـآرمان معنوی شاهنامه 3 ـ پاسداریِ زبان فارسی 4 ـ پیامِ ملّی شاهنامه.
از گفتار هفدهم تا بیست و دوم مولف با نگاهی دقیق و موشکاف به بررسی ارتباط بین«مرداس و ضحّاک»، «کیکاوس و دیاکو» و «کیکاوس و کیاگسار»، «کیخسرو و کوروش» و«هوشنگ و دیاکو» با توجه به منابع مختلف می‏پردازد.
گفتار بیست و دوم به «برخی از باورداشت‏های همسان میان مآخذ هخامنشی و روایات‏شاهنامه» اختصاص دارد. ایرانیان علاقمند به تبدیل تاریخ به اسطوره هستند. استاد خالقی مطلق‏به بر شمردن چند نمونه از این خوی ایرانی می‏پردازد.
گفتار بیست و سوم «اهمیت و خطر مآخذ جنبی در تصحیح شاهنامه» نام دارد. دشواری‏ها وتعدد کتب و نسخ در تصحیح شاهنامه و همچنین منابعی که درست یا نادرست ابیاتی از شاهنامه‏را در خود دارند، موضوع این گفتار را تشکیل می‏دهند. این فصل به علت نگاه دقیق و موشکاف‏و استناد به کتب متعدد تا اندازه‏ای تخصصی شده است.
عنوان گفتار بیست و چهار «اشتقاق‏سازی عامیانه در شاهنامه» است در این گفتار مولف به‏بررسی وجه تسمیه و اشتقاق‏سازی (برایش‏سازی) چند کلمه با استفاده از متون کهن از جمله‏شاهنامه می‏پردازد.
«نظری درباره هویت مادر سیاوش» عنوان گفتار بیست و پنجم است. این گفتار با نگاهی‏دقیق به منابع گونه‏گون به نکته‏ای بدیع و تازه درباره نیت مادر سیاوش با وی می‏رسد.
گفتار بیست و ششم «نگاهی به هزار بیت دقیقی و سنجشی با سخن فردوسی» نام دارد.مولف ابتدا به ویژگی‏هایی درباره شیوه سخنسرایی دقیق و نیز اعتقادات او اشاره می‏کند سپس‏به خصوصیات لغوی و دستوری در شعر او می‏پردازد و نتیجه‏گیری می‏کند.
گفتار بیست و هفتم «درباره لقب بهرام، سردار مشهور ساسانی» است. نویسنده در این فصل‏هم بعد از بررسی منابع مختلف به این نتیجه می‏رسد که شوبین لقب بهرام نیز تحریف دیگری ازلقب آرش می‏باشد.
گفتار بیست و هشتم ترجمه یکی از آثار تئودور نولدکه است. این گفتار به بررسی پیشینه«دیوسپید مازندران» و مقایسه آن با دیگر ادیان و ملل از جمله هندی و اسلاوی و یونانی است،می‏پردازد.
در گفتار بیست و نهم مولف می‏کوشد نشان دهد «تاریخ روز پایان نظم شاهنامه» به کدام یک‏از دست نویسهای شاهنامه اختصاص دارد. سال 384 هجری یا 400 هجری.
گفتار سی‏ام «تکرار در شاهنامه» را مورد نقد و بررسی قرار می‏دهد. مولف ضمن تحلیل علل‏تکرار در شعر فارسی و ذکر چند مورد معتقد است که فردوسی هیچ یک از داستانهای خود را ازمأخذ شفاهی نسروده بلکه همگی را از منابع کتبی به نظم در آورده است. در پایان تکرار درشاهنامه را با توجه به حجم عظیم و کار طاقت فرسای سرایش آن قابل چشم‏پوشی می‏داند.
خوانندگان پس از مطالعه کتاب به این نتیجه می‏رسد که این مجموعه که به همت علی‏دهباشی تهیه شده است کاری است نو و سرشار از سخن‏های تازه. نکته‏ای که نگران کننده است‏این است که استاد دکتر خالق مطلق از سال 1992 به علت مشغله کاری و کسالت دیگر درکنگره‏ها و سمینارها شرکت نمی‏کنند. با امید به سلامتی استاد با این بیت این گزارش را به پایان‏می‏برم.

تنت به ناز طبیبان نیازمند مباد
وجود نازکت آزرده گزند مباد.

1) فردوسی و شعر او، نگارش مجتبی مینوی‏چاپ دوم، فروردین ماه 1354، کتابفروشی دهخدا.

مرتضى هاشم پور

سخن های دیرینه

مجموعه‏ای شامل سی مقاله یا خطابه درباره فردوسی و شاهنامه در مباحث مختلف، بخشی از مطالبی است که استاد محترم دکترجلال خالقی مطلق محقق و ایران‏شناس و شاهنامه‏پژوه برجسته و پرکار طی 30 سال گذشته نوشته، دوست عزیز و کوشا وفرهنگ‏دوست ما آقای علی دهباشی آن را عرضه نموده و نشر افکار این اثر را بصورت پسندیده، البته با حروفچینی ریز بویژه در موردپانویسها منتشر کرده است. صورت کامل 92 فقره نوشته درباره شاهنامه و مباحث دیگر ادبی به زبان فارسی و حدود 10 فقره به زبانهای‏مختلف اروپائی و 64 فقره مقالات که برای انسکلوپدیای ایرانیکا مرقوم فرموده‏اند در ابتدای مجموعه چاپ شده است، و بسیار زیادمصاحبه‏ها، داستانها، نمایشنامه‏ها و فیلمنامه که فهرست آنها هم در لیست آمده. از همین سری مقالات مجموعه دیگری با عنوان "گل‏رنجهای کهن" در سال 1372 به کوشش علی دهباشی منتشر شده که باید صمیمانه به این فرد فرهنگی فعال و هنرور تبریک گفت که‏پاسدار فرهنگ پربار ایرانی است و اغلب وقت خود را به کارهای مفید فرهنگی مصروف می‏دارد.
ارادت من به استاد دکتر جلال خالقی از شهریور سال 1354 شروع می‏شود که بعنوان مهمان در ششمین کنگره تحقیقات ایرانی درتبریز شرکت فرموده بودند و بنده در خدمتشان بودم، در آن سال ایشان در یکی از روزهای برپائی کنگره خطابه‏ای ایراد فرمودند با عنوان"بازمانده‏های‏
پراکنده یک عقیده کهن ایرانی درباره اسب و گوشه‏ای از روایات کهن ملی راجع به "رخش" در شاهنامه" که در فهرست مقالات جناب‏استاد دیده نشد(1)، اما ایشان در حاشیه 2، صفحه 46 همین مجموعه به آن اشاره کرده‏اند. اخلاص نگارنده خدمت استاد ارجمند طولانی‏است. در طول سالهائی که اینجانب همکار مجله آینده بودم حدود 5 - 6 مقاله از ایشان درباره شاهنامه در مجله چاپ کرده بودیم، وتعدادی از نوشته‏های استاد را که در مجله "کلک" (دوره سردبیری دهباشی) چاپ شده بود خوانده‏ام. همواره نوشته‏های جناب ایشان رامشتاقانه پی می‏گرفتم. دکتر خالقی از سالهای بسیار دور در آلمان هستند و در بخش ایران‏شناسی دانشگاه هامبورگ تدریس می‏فرمایند.همچنین سالهای مدیدی است که با جدیت بسیار و پشتکار و علاقه‏مندی و وسواس بی‏نظیر مشغول گردآوری و چاپ و انتشار صورت‏انتقادی و صحیح از ابیات اصیل شاهنامه هستند که تاکنون مجلداتی از این اثر معتبر و مطمئن به کوشش ایشان به شرح زیر منتشر شده‏است.
دفتر اول در سال /1366 دفتر دوم در سال 1369/ دفتر سوم در سال 1371/ دفتر چهارم در سال 1374/ دفتر پنجم در سال 1375/یادداشتهای شاهنامه در سال 1380 (همه دفترها در نیویورک چاپ شده است). کاری را که ایشان شروع کرده‏اند قرار است دنباله آن رااستاد شاهنامه‏شناس مقیم امریکا جناب دکتر محمود امید سالار پی بگیرند. علی‏الظاهر یک دفتر دیگر و دو جلد یادداشت به دنبال‏خواهد داشت. از دکتر امید سالار اخیراً مجموعه مقالاتی درباره شاهنامه فردوسی در تهران منتشر شده است.(2)
اساس کار استاد محترم جناب دکتر خالقی حدود 15 نسخه شاهنامه بادستنویس اصلی معتبر بوده که صد البته به کار ایشان اعتباربخشیده و آن را بی‏همتا ساخته است. نظر یکی از استادان شاهنامه‏شناس خبره درباره استاد خالقی را با هم بخوانیم. استاد دانشمندجناب دکتر محمدامین ریاحی طی مقدمه‏ای بر شاهنامه تصحیح ژول مول در سال 1368 چنین می‏نویسند "اینک جای شکر و شادمانی‏است که شاهنامه‏شناس ارجمند ایرانی دکتر جلال خالقی مطلق استاد دانشگاه هامبورگ با همت بلند خود بدون کمک هیچ مؤسسه‏ای‏شاهنامه را با مقابله 12 دستنویس اصلی و 3 دستنویس فرعی آماده چاپ کرده که در شش جلد متن و 2 جلد یادداشتها منتشر خواهدشد..."(3)
با تقدیم درود فراوان حضور استاد گرامی جناب دکتر خالقی مطلق که به چنین توفیقی دست یافته‏اند" به همت آقای علی دهباشی‏هم باید احسنت گفت که نوشته‏های تخصصی استاد را عرضه می‏کنند، و افسوس از اینکه مجلدات تصحیح جناب استاد خالقی به آسانی‏در دسترس علاقه‏مندان ایرانی نیست.

پاورقی

1) در جلد دوم مجموعه سخنرانی‏های ششمین کنگره تحقیقات ایرانی، تبریز، 1356، دانشگاه تبریز چاپ شده است.
2) با نام جستارهای شاهنامه‏شناسی، دکتر محمود امیدسالار، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، تهران، 1381 - که اینجانب معرفی نامه آن رانوشته‏ام و در مجله جهان کتاب چاپ خواهد شد.
3) شاهنامه فردوسی به تصحیح ژول مول، هفت جلد (در 3 مجلد) انتشارات سخن، تهران، 1369.

محمدرسول درياگشت

ایران در گذشت روزگاران

"سخن‏های دیرینه" عنوان کتابی است در 488 صفحه، دربر گیرنده‏ی سی نوشتار از دکتر جلال خالقی مطلق درباره‏ی فردوسی وشاهنامه که از سال 1353 تا 1380 در نشریاتی چون: ایران‏نامه، ایران‏شناسی، کلک، هستی، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی‏دانشگاه تبریز و... به چاپ رسیده است. این کتاب توسط نشر افکار منتشر شده است. نویسنده درباره‏ی انگیزه‏ی انتخاب نام "سخن‏های‏دیرینه" برای این مجموعه اظهار می‏دارد: "هنگام انتشار مجموعه‏ی گفتارهای خود همیشه با این هراس دست به گریبان هستم که مبادا درآن نکته‏ی تازه‏ای یافت نشود. از این رو عبارت "سخن‏های دیرینه" را که فردوسی در شاهنامه چند بار به معنی سرگذشت کهن به کار برده‏است در اینجا به معنی حرف‏های کهنه گرفتیم و عنوان کتاب کردیم باشد که کتاب دوستان پیش از خرید این کتاب نگاهی به این‏یادداشت بیندازند تا پشیمانی نبرند و نویسنده شرمسار نشود..." کتاب با پیشگفتاری کوتاه از خالقی مطلق آغاز شد. سپس مقاله‏ی نسبتاًمفصلی درباره‏ی فعالیت‏ها و فهرست آثار او به قلم علی دهباشی آمده است. نخستین گفتار "گریگور ماگیستروس: قطعاتی از اسطوره‏های‏ایرانی" متنی است که در اصل در سده یازدهم توسط گریگور ماگیستروس (GrigorMagistros) نویسنده ارمنی نوشته شده و ترجمه‏آلمانی آن در سال 1868 توسط گرگور خالاتیانتس (Groger Chalathiantz) در مجله دوستداران مشرق‏زمین (WZKM) در وین (اتریش) به چاپ رسیده است. متن حاضر برگردانی است از متن‏ آلمانی. گفتار دوم "یکی دخمه کردش ز سم ستور" به پایان نبرد رستم و سهراب و تفسیر بخش‏هایی از این داستان اختصاص دارد.سومین گفتار "درباره عنوان داستان دوازده رخ"، چهارمین گفتار "یکی از مهتری بود گردن‏فراز" که مؤلف در آن ضمن بازشناسی یکی ازشخصیت‏های مورد ستایش فردوسی، اظهار می‏دارد: "بوده‏اند مردانی که بانی کارهای نیک و بزرگ گردیده‏اند، ولی تاریخ نامشان را یا به‏کلی فراموش کرده و یا از آنان آنچنان که درخور شأنشان بوده یاد نکرده است. در مقابل مثال شهرت‏های دروغین و شخصیت‏های‏ساختگی نیز کم نیست. علت آن است که وقایع‏نگار دیروز، وقایع را معمولاً از دید و به سود آن کس می‏نگاشت که در خدمت او درآمده‏بود و خود نیز همیشه از تعصبات قومی، دینی و سیاسی بری نبود... کار محقق امروزی دیگر بازگویی گفته گذشتگان نیست بلکه بررسی‏انتقادی آن است..." مؤلف در همین راستا از آزاد سرو، ابومنصور عبدالرزاق، احمد سهل و ابومنصور المعمری نام می‏برد که به طورمستقیم و غیرمستقیم در تألیف شاهنامه نقش داشته‏اند و نامی از آنها به میان نمی‏آید و در مقایسه، سلطان محمود که "در مورد شاهنامه‏به کلی شهرتی کاذب به هم رسانیده." گفتار پنجم "جوان بود و از گوهر پهلوان" در حقیقت ادامه مطالب مطرح شده در گفتار قبلی ودربرگیرنده بخشی از پژوهش‏های مؤلف درباره حامیان فردوسی است که در متن شاهنامه به دلایل گوناگون از آنها نام برده شده است.گفتار ششم "تطهیر معنوی با آب در شاهنامه" گفتار کوتاهی است درباره عنصر پاک‏کننده آب در شاهنامه. هفتمین گفتار شامل نکات جالبی است. از آن جمله: "... اگر شما ازصد نفر نابرگزیده بپرسید که چرا شاهنامه یکی از مفاخر ملی ماست، بیش از نود نفر آنها اهمیت ملی شاهنامه را در تبلیغ میهن‏پرستی وشاه‏دوستی و شرح پیروزی‏های ایرانیان بر دشمنان آنها می‏دانند که تازه در همین جا هم اغلب فراموش می‏شود که شاهنامه سرگذشت‏شکست‏های ایرانیان هم هست و اصطلاحی که به طعنه می‏گویند: "شاهنامه آخرش خوش است" از همین جا برخاسته است. به سخن‏دیگر وقتی از اهمیت ملی شاهنامه سخن می‏گوییم غالباً تنها به اهمیتی که این کتاب برای ملیت ما دارد نظر داریم ولی اهمیت ملی‏شاهنامه خیلی بیشتر از این است..."

گفتار هشتم به فن داستانسرایی فردوسی نگاهی کوتاه دارد. گفتار نهم یادنامه‏ای است کوتاه برای فریتس وولف (F.Wolff) ایران‏شناس‏فقید آلمانی و ذکر خدمات وی در جهت شناساندن شاهنامه. دهمین گفتار، عناصر دوام در برخی از داستان‏های شاهنامه را بررسی‏می‏کند. گفتار بعدی، متن سخنرانی دکتر جلال خالقی مطلق در همایش نظامی (لندن - 1991) است با عنوان "افسانه بانوی حصاری وپیشینه قالب ادبی آن". در گفتار دوازدهم که "آغاز و انجام داستان‏های شاهنامه" نام دارد به " آغاز داستان" (مقدمه کوتاه شاعر در ابتدای‏برخی از داستان‏ها در اندرز و موعظه و یا وصف حال و وصف طبیعت) و بیت‏های پایانی این داستان‏ها اختصاص دارد. نویسنده اشاره‏می‏کند که این بیت‏های آغازین و پایانی به مصحح نشان می‏دهد که با داستان مستقلی روبه رو است و در تصحیح باید آن را ازداستان‏های پیش و پس آن جدا سازد و بیت‏های آن را از نو شماره‏گذاری کند. با این همه جای شگفتی است که مصححان شاهنامه این‏مطلب ساده را همیشه درنیافته‏اند و گاه دو یا سه داستان مستقل را به یکدیگر متصل کرده‏اند. در ادامه مثال‏هایی آورده شده که نشان‏می‏دهد تصحیح‏های فعلی شاهنامه از نظر تعیین درجه استقلال داستان‏ها و شناخت آغاز و انجام آنها دارای نواقص بسیارند. سیزدهمین‏گفتار به بررسی موضوع "ایران در گذشت روزگاران" (از نظر لغوی) اختصاص دارد و دو گفتار بعدی نیز یادداشت‏هایی است درباره همین‏گفتار. گفتار شانزدهم، "ایران‏گرایی در شاهنامه" را مدنظر قرار می‏دهد. گفتار هفدهم تا بیست و دوم به ارتباط میان "مرداس و ضحاک"،"کیکاووس و دیاکو"، "کیکاووس و کیاگسار" و "کیخسرو و کورش" و "هوشنگ و دیاکو" اختصاص دارد. گفتار بیست و دوم ویژه بررسی"برخی از باورداشت‏های همسان میان ماخذ هخامنشی و روایات شاهنامه است و گفتار بیست و سوم، "اهمیت و خاطر ماخذ جنبی درتصحیح شاهنامه" را متذکر می‏شود. عنوانِ بیست و چهارمین گفتار "اشتقاق‏سازی عامیانه در شاهنامه" است که در آن، نویسنده با استنادبه متن‏های کهن، به وجه سمیّه و اشتقاق‏سازیِ چندین واژه می‏پردازد.

گفتار بیست و پنجم "نظری درباره هویت مادر سیاوش" است و در ادامه: "نگاهی به‏هزار بیت دقیقی و سنجشی با سخن فردوسی" ولقب بهرام، سردار ساسانی در شاهنامه. گفتار بیست و هشتم با عنوان "دیو سپید مازندران" ترجمه‏ای است از تئودور نولدکه (Th. Nöldke) که در سال 1915 به زبان آلمانی در شهر لایپزیک به چاپ رسیده است. گفتار بیست و نهم، "تاریخ روز پایان شاهنامه" رابررسی می‏کند و واپسین گفتار به موضوع "تکرار در شاهنامه" اختصاص دارد. ادامه معرفی نامه کتاب "سی گفتار درباره شاهنامه"

پژمان اكبرزاده