یادداشت:

المحتضر فی تحقیق معاینه المحتضر للنبی‏ والأئمه
یکی از موضوعات اختلافی میان متکلمان شیعه مسئلۀ حضور نبی مکرم اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله و نیز امامان معصوم علیهم السلام در کنار انسان محتضر و کسی که در شرف مرگ قرار گرفته است و نیز مشاهدۀ عیانی شخص این ذوات مقدسه توسط محتضر می باشد. متکلمان شیعه در این باره اغلب رأی یکسانی داشته اند؛ جز این که دو تن از بزرگان علمای امامیه یعنی شیخ مفید (۴۱۳ق.) و سید مرتضی (۴۳۶ق.) رأی خاصی در اینباره اتخاذ فرموده اند.
محدثان شیعه همواره در آثار حدیثی خود به این مسئله که محتضر در هنگام مرگ حضرت محمد صلی الله علیه و آله و نیز امامان معصوم علیهم السلام را مشاهده می کند، تاکید کرده و گاهی فصلی را به احادیث وارده در این موضوع اختصاص داده اند. به عنوان نمونه می توان به باب «آنچه مومن و کافر در وقت مشاهده می کنند» در کتاب اصول کافی اشاره کرد. علامه مجلسی نیز در کتاب شریف بحارالانوار بابی را به «آنچه مومن و کافر در وقت مرگ می بینند و حضور ائمه در نزد آنها و هنگام دفن و ارائۀ اعمال به آنان که صلوات خدا بر ایشان باد» اختصاص داده است. عالمان شیعه تماماً این مسئله را پذیرفته، اما در کیفیت آن با یکدیگر اختلاف دارند. به عنوان نمونه شیخ مفید از عالمانی است که این اعتقاد را نفی می کند که این مشاهده از جنس مشاهدات دنیوی و مشاهدۀ امور مادی باشد و مولف کتاب به این گونه مشاهده معتقد است.

معرفی کتاب:

۱ ) درباره مؤلف :
علامه شیخ جمال‌الدین حسن بن سلیمان حلی یکی از برجسته‌ترین عالمان شیعه در قرن هشتم و اوایل قرن نهم هجری قمری است. از برخی شواهد بر می‌آید که این دانشمند بزرگ در نیمه دوم قرن هفتم به دنیا آمده باشد. حسن بن سلیمان حلی یکی از مهم‌ترین شاگردان شهید اول (۷۸۶ق.) به شمار می‌آید. شهید اول در اجازه‌ای که به او داده وی را «شیخ صالح ورع دَیّن» می‌نامد . دیگر عالمان شیعه نیز به تمجید از شخصیت و آثار او پرداخته‌اند؛ چنانکه شیخ حر عاملی وی را «فاضل عالم فقیه»، میرزا عبدالله افندی او را «از شاگردان بزرگ شیخ شهید، محدث جلیل و فقیه نبیل» نامیده است.
از مشایخ شیخ حسن بن سلیمان حلی می‌توان به شیخ محمد بن مکی شهید اول، سید بهاءالدین علی نیلی، محمد بن ابراهیم بن محسن مطارآبادی اشاره کرد. شیخ حلی مدرسی بزرگ نیز بود و شمار زیادی از عالمان شیعه کتاب‌های فقهی و حدیثی را نزد آموخته و شماری موفق به روایت از وی شده اند. از میان این عده می‌توان به شیخ عزالدین حسین جویانی عاملی، زین‌الدین علی استرآبادی و سیدابوالعباس عبدالحمید هاشمی اشاره کرد.
علامه حسن یبن سلیمان حلی دارای تالیفات زیادی در حدیث، کلام و عقائد بود که از آن میان می‌توان به تفضیل الائمه علی الانبیا و الملائکه، الرجعه و الرد علی اهل البدعه و المجموعه الحدیثیه اشاره کرد. از نکات بسیار مهم در آثار مولف غنای کتابخانۀ شخصی وی بوده است؛ از آنجا که ایشان روایات مهمی از مصادر و منابع کهن و بسیار مهم شیعه نقل می کند که بسیاری از آنها جز کتب مفقودۀ به شمار می رود؛ مانند تفسیر ابن جحام و مشیخه ابن محبوب و نوادر الحکمه اشعری.

۲ ) شیوه تحقیق :
با توجه به این که نسخۀ چاپ شده از این کتاب در سال ۱۳۷۰ هجری قمری در نجف اشرف از روی نسخه مختصر شده از اصل مصنف تصحیح شده بود و آن شمار زیادی روایات و بعضی محتویات و نیز اسانید حذف شده بود و از سوی دیگر کتابخانۀ علامه مجلسی به شماری از نسخ نفیس و کهن از کتاب دسته یافته بود، تحقیق این کتاب در دستور کار این کتابخانه قرار گرفت. نسخه های کامل کتاب شامل سه نسخه موجود در کتابخانۀ مرکز دائره المعارف اسلامی ، کتابخانه مجلس شورای اسلامی و کتابخانۀ شخصی علامه سید محمد علی روضاتی بود. علاوه بر آن از پنج نسخۀ خلاصه شده نیز در تصحیح این اثر استفاده شد.
در تحقیق این کتاب از شیوۀ تلفیق میان نسخه ها و نمونۀ چاپی برای انتخاب متن صحیح استفاده شده است. مبنای کار بر نسخه های کامل قرار گرفت و از نسخه های ناقص برای تصحیح برخی از غلط ها استفاده شد. با این وصف متن نزدیک تر به صحیح از میان نسخه ها انتخاب گردید و در متن کتاب آمد و آنچه مخالف متن بود، در پاورقی درج شد. برخی از عبارات که به فهم بهتر متن کمک می کرد، به متن افزوده شد و در میان قلاب درج گردید.

۳ ) محتوای کتاب :
احادیث کتاب را به دو بخش می توان تقسیم کرد. در بخش مولف احادیثی را می آورد که موافق رویت حضرت محمد صلی الله علیه و آله و نیز امامان معصوم علیهم السلام توسط مومن در وقت مرگ است. در این بخش احادیث در ضمن عناوینی دال بر این امر تقسیم بندی شده اند. در اینباره مجموعاً ۷۹ حدیث ذکر شده که اغلب مفصل می باشد و علاوه بر موضوع سابق الذکر، مسائلی مانند امکان مشاهدۀ زندگان، مردگان را در دنیا و مسائلی مانند این ذکر شده است.
بخش دوم کتاب، مشتمل بر شمار زیادی از احادیث موجود در منابع شیعه، مربوط به مسئلۀ جایگاه معصومین علیهم السلام در میان انسان ها و برتری ایشان بر آنها است. این احادیث که بخش بیشتری از حجم کتاب را به خود اختصاص می دهند، این موضوع را در قالب عناوین متعددی مطرح می نمایند. در این بخش صدها حدیث ذیل ده ها عنوان دربارۀ ابعاد مختلف اندیشۀ اسلامی و جایگاه معصومین علیهم السلام ذکر شده است. به عنوان نمونه هایی از این امر احادیث دربارۀ برتری حضرت محمد صلی الله علیه و آله بر دیگر انبیا و مرسلین، دستور ائمۀ معصومین علیهم السلام برای بالابردن صدا به صلوات بر محمد و آل محمد علیهم السلام، مطالبی در نفاق شماری از صحابۀ حضرت محمد صلی الله علیه و آله و تفضیل و برتری امیرمومنان علی علیه السلام بر همۀ انبیا قابل اشاره است.
این کتاب همچنین دارای برخی روایات بسیار مهم و سرنوشت ساز است. از این جمله می توان به حدیث زیارت جامعۀ کبیره اشاره کرد که به روایت از شیخ صدوق در این کتاب نقل شده است. همچنین در کتاب «المحتضر» ماجرای ازدواج حضرت زهرا سلام الله علیها با امیرالمومنین در قالب حدیثی مفصل ذکر شده است.
بر اساس آنچه گفته شد، کتاب المحتضر را می بایست شامل شمار زیادی از احادیث دربارۀ موضوعات گوناگون اندیشۀ اسلامی از جملۀ مسئلۀ رویت معصومین علیهم السلام توسط محتضر و نیز مراتب برتری و فضیلت ائمۀ اطهار علیهم السلام دانست که به خوبی می تواند در پژوهش های اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.