پیشگفتار کتاب ادبیات فارسی و تحولات آن

ادبیات معادل واژه لاتینی Literature به معنی «هنر سخنوری» است. در گذشته ، آثار ادبی در ایران بیشتر منظوم بود و در آن ها از مسائل اجتماعی و فرهنگی به ندرت سخن به میان می آمد. و چون نویسندگان و شاعران را شهامت ابراز عقیده و احیانا انتقاد از حاکمان نبود، ادبیات تنها به ستایش دولتمردان، وصف طبیعت، زیبایی معشوق، توصیف صحنه های جنگ و نظایر آن محدود می شد. اما امروز ادبیات را باید به گونه دیگری تعریف کرد: ادبیات به هر نوع اثر مکتوب ( چه اسطوره ها و داستان ها و چه آگهی های تسلیت و تجاری در نشریات) اطلاق می شود. بنابراین می توان از دو نوع ادبیات سخن گفت:
1. ادبیات عامه
2. ادبیات والا (هنری)
ادبیات عامه از یک سو شامل آثار فولکلوریک (ترانه ها، قصه ها و ضرب المثل ها) می شود و از سوی دیگر در برگیرنده همه آثار ساده مکتوب (آگهی ها، سنگ نوشته ها و امثال آن) است. ادبیات عامه از نظر کیفیت هنری معمولا در درجه پایین تری قرار می گیرد ، بدون آنکه بتوان ارزش آن را نادیده گرفت.
ادبیات والا شامل شعر، رمان، داستان کوتاه، نمایشنامه و نظایر آن است، یعنی آثاری که در آن ها استعداد هنری پدید آورندگانشان کاملا آشکار است.
ادبیات والا شامل سه بخش است:
1. ادبیات غنایی (نظم / شعر)
2. ادبیات داستانی (روایی)
3. ادبیات نمایشی
بنابراین کتاب حاضر نیز شامل سه بخش است.
در اینجا ضروری می دانم به چند نکته اشاره کنم:
• این کتاب در وهله نخست برای همه دانشجویانی که در آغاز تحصیل دانشگاهی ناگزیرند واحد «فارسی عمومی» را انتخاب کنند ، تنظیم شده است. افزون بر این ، دانشجویان خارجی هم ـ که زبان و ادبیات فارسی را چه در ایران و چه در کشور های خود تحصیل می کنند ـ می توانند از آن بهره گیرند.
• کوشیده ام تنها به مسائل عمده ادبی بپردازم و از ذکر نکات کم اهمیت پرهیز کنم. ضمنا همین نکات عمده را نیز به اختصار بیان کرده ام.
• برای درک بهتر مسائل ادبی، پیوسته نمونه ارائه کرده ام و تنها به بیان تعریفی خشک و بی روح بسنده ننموده ام.
• کتاب حاضر دارای دو بخش اصلی است: بخش نخست به پیشینه ادبیات فارسی تا سال 1300 خورشیدی می پردازد و قسمت دوم به ادبیات فارسی از سال 1300 تا 1357. به دلیل جاذبه ای که به ویژه این بخش برای دانشجویان ما دارد، کوشیده ام آن را با تفصیل بیشتری ارائه کنم.

سوزان گویری