مقدمه

الحمد لله رب العالمین، و الصلاة و السلام علی اشرف الانبیاء و المرسلین، محمد و اله الطیبین الطاهرین. حدیث، بعد از قرآن کریم، یکی از منابع اصلی اندیشه و رفتار مسلمانان است. به همین دلیل، دانشمندان در سده های گذشته برای به دست آوردن حدیث و کتابت آن، سختی های زیادی را متحمل می شدند و در نقل آن، دقت و حساسیت زیادی به خرج می دادند و برای اهلیت روایت حدیث، شروطی را قائل می شدند. با وجود اهتمام زیاد عالمان به نقل روایت و حفظ آثار حدیثی، کتابهای حدیثی زیادی در حوادث روزگار از بین رفته و آیندگان از آنها محروم شده اند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، توجه ویژه ای به احیای آثار حدیثی مبذول گردید، هر چند تاکنون حدیث، جایگاه واقعی خود را در جامعه علمی ما نیافته است. بر همین اساس، ضرورت اطلاع رسانی جامع درباره آثار حدیثی شیعه برای تدوین تاریخ حدیث و بررسی و احیای آثار حدیثی احساس می گردید. طرح تدوین (فهرستگان نسخه های خطی حدیث و علوم حدیث) برای پاسخگویی به این نیاز، در سال 1376 ش در مرکز تحقیقات دارالحدیث آغاز شد که هم اکنون پس از شش سال، نخستین محصول آن ـ با توفیق و عنایت ایزد متعال تقدیم اهل نظر می گردد(1)
در این جا، جهت آشنایی بیشتر با این طرح و چگونگی به انجام رسیدن آن، مطالبی یادآوری میشود:
یک: اهداف
اهداف این طرح، به ترتیب اهمیت، عبارتند از:
الف: شناسایی نسخه های خطی موجود از آثار حدیثی شیعه امامیه
ب: شناسایی آثار مفقود که نسخه های آنها تاکنون از دید محققان به دور مانده است
ج: شناسایی آثاری که تاکنون به چاپ نرسیده اند
د: شناسایی نسخه های معتبر و ممتاز از آثاری که به چاپ رسیده اند
ه: شناسایی حوزه های حدیثی در عصرها و شهرهای مختلف با توجه به آثار نوشته شده در هر منطقه و دوره و با توجه به اجازت حدیثی بر جای مانده
و: شناسایی کاتبان نسخه های حدیثی و علوم حدیثی در دوره های مختلف
ز: نمایاندن سیر تحول علوم حدیث با توجه به آثار برجای مانده
دو: مراحل اجرا
برای اجرای این طرح کتابخانه ها به دو دسته تقسیم شدند:
1- کتابخانه های داخل ایران
2- کتابخانه های خارج از ایران
در مرحله اول، این طرح در مورد کتابخانه های داخل ایران به اجرا درآمد و بدین منظور، فهرست نامه هایی منتشر شده (به صورت مستقل یا در ضمن نشریات و مجله ها) برای شناسایی نسخه های خطی این کتابخانه ها تا سال 1380 ق ـ مورد بررسی قرار گرفتند.
نتایج حاصل در این مرحله به ترتیب ذیل اند:
1- تعداد کتابخانه هایی که فهرست نامه های آنها مورد بررسی قرار گرفته است: صد و هشتادو چهار کتابخانه
2- تعداد مجلدات فهرست نامه ها که از آنها یادداشت برداری شده است: دویست و هفتاد و نه جلد
شایان ذکر است که حدود سی جلد از این فهرست نامه ها، تا زمان آماده سازی نهایی این فهرستگان، منتشر نشده بودند و با عنایت مؤ لفان محترم آنها، در مراحل پیش از انتشار، مورد استفاده قرار گرفته اند که با قید (مخطوط) مشخص شده اند.
3- تعداد کل یادداشت ها (فیش ها) ی استخراج شده : حدود سی و دو هزار برگه
سه: ترتیب و تنظیم فهرستگان
برای روشن شدن چگونگی تنظیم و ترتیب این فهرستگان، ذکر چند نکته لازم است:
1- یادداشتها پس از استخراج، به هفت موضوع کلی تقسیم گردیدند: درایه، رجال، حدیث، دعا، اجازات، احادیث قدسی و اسماء حسنی
2- این موضوعات هفتگانه با جست و جو در محدوده کتابخانه های ایران در شانزده جلد، بدین ترتیب تنظیم گردید:
جلد 1: رجال و درایه، جلد 2 تا 8 : حدیث، جلد 9 تا 12: دعا، جلد 13 تا 14: اجازت،جلد 15: حدیث قدسی و اسمای حسنی، جلد 16: فهرستهای کلی برای پانزده جلد
3- در ذیل هر موضوع، یادداشتهای مربوط به شروح، ترجمه ها، حواشی و دیگر موضوعات جزئی مربوط به آن نیز درج شده است
4- در هر موضوع، یادداشت ها به ترتیب عنوان کتابها تنظیم شده اند و اطلاعات مربوط به نسخه های هر کتاب به ترتیب تاریخ تحریر نسخه ها تنظیم شده است.
پس از عنوان هر کتاب، اطلاعات مختصری مربوط به کتابشناسی آن کتاب (مانند: عنوان کتاب، نام دیگر کتاب، نام مؤلف، و تاریخ فوت وی، زبان کتاب، توضیح مختصر درباره محتوای کتاب، تاریخ تالیف، تعداد فصول و ابواب، کسی که کتاب به وی تقدیم گردیده و ...، اطلاعاتی درباره چاپ کتاب و سطور آغازین کتاب، ذکر شده است.
5- در ذیل عنوان هر کتاب نیز نسخه های موجود از آن به ترتیب تاریخ تحریر نسخه ذکر شده و در هر نسخه ، اطلاعات مربوط به آن(از قبیل نام کتابخانه، نام شهر، نام کشور، شماره نسخه، مشخصات عکسها و فیلمهای موجود از نسخه در کتابخانه های دیگر، نام کاتب، تاریخ و محل کتابت، تعداد برگها و ماخذ این اطلاعات) ذکر شده است.
6- همچنین برای سهولت دسترس یافتن به مطالب، در پایان هر موضوع، چند فهرست(فهرست کتابهای معرفی شده، پدید آورندگان، کاتبان) ضمیمه شده است
ششم بهمن ماه
علی صدرایی خویی
پاورقی
1- به یاری خداوند، دومین محصول این طرح ـ که امید است به زودی نشر یابد ـ نسخه نرم افزاری همین مجموعه است کمه با قابلیت جست و جو ها ، نمایه سازی و رده بندی های متنوع، عرضه خواهد شد.

على صدرايى خويى