مقدمه

چگونه باید خفاش شب پر، به توصیف آفتاب عالم تاب بنشیند و چگونه قطره‏ای گل آلود از بحری زمرد بگوید؟
چگونه به وصف ابرمردی بنشینیم که در بزرگی اشت همین بس که آن چه از او نگفته‏اند و نتوانند گفت طومارهاست وآن چه گفته‏اند سطری است ناتمام.
و چگونه باید سر را بلند کنیم، تا در میان عرش، ستیغ این کوه کتمان را به تماشا بنشینیم؟
پس به ذره‏ای می‏نگریم سرگردان، در امتداد نور خورشید که عزم سفر دارد، ملتمسانه به او می‏گوییم:
(اگر به او رسیدی، به اینجا بازگرد و برایمان از او بگو)
و او به ما می‏نگرد و آرام پاسخ می‏دهد:
(آن را که خبر شد خبری باز نیامد...)

زندگینامه

... و امروز 13 ذی الحجه سال 1285 ه.ق. است. صدای گریه کودک که بلند می‏شود، لبخند شادی بر لبان نزدیکان‏شکوفا می‏شود... و اینک او پا به این دنیا می‏گذارد تا به نور وجودش، زمینیان، آسمانی شوند و به نفس مسیحایی اش‏خاکیان، افلاکی.
او را علی نام نهادند، باشد که مهر پیوند و راه علی جوید.
و این راز زمین است باید در هر عصری گوهری از صدف آن بیرون بیاید تا از شرم نفس‏های غافلان و دل‏های بی خدا،زمین از هم فرو نپاشد.
وقتی آمد، فرشتگان به پابوسش آمدند و عرش خدا خندید و در حلقه عارفان و سرمستان همهمه‏ای به پاشد:
باز آمد آن مهی که ندیدش فلک به خواب
آورد آتشی که نمیرد به هیچ آب
بنگر به خانه تن و بنگر به جان من‏
از جام عشق او شده این مست و آن خراب‏
والد گرامی
پدر ایشان، سید حسین قاضی، انسانی بزرگ و وارسته بود که از شاگردان برجسته آیت الله العظمی میرزا محمد حسن‏شیرازی بود و از ایشان اجازه اجتهاد داشت.
درباره ایشان گفته‏اند زمانی که قصد داشت سامرا را ترک کند و به زادگاه خویش تبریز باز گردد استادش میرزای شیرازی‏به وی فرمود در شبانه روز یک ساعت را برای خودت بگذار. یک سال بعد چند نفر از تجار تبریز به سامرا مشرف‏می‏شوند و با آیت الله میرزا محمد حسن شیرازی ملاقات می‏کنند. وقتی ایشان احوال شاگرد خویش را جویا می‏شود،می‏گویند:
(یک ساعتی که شما نصیحت فرموده‏اید، تمام اوقات ایشان را گرفته، و در شب و روز با خدای خود مراوده دارند.)
آغاز تحصیلات:
سید علی قاضی از همان ابتدای جوانی تحصیلات خود را نزد پدر بزرگوار سید حسین قاضی و میرزا موسی تبریزی ومیرزا محمد علی قراچه داغی آغاز کرد. پدر به علم تفسیر علاقه و رغبت خاصی داشت چنان که خود میرزا علی‏تصریح می‏کند که تفسیر کشاف را نزد پدر خوانده، هم چنین ادبیات عربی و فارسی را پیش شاعر نامی و دانشمندمعروف، میرزا محمد تقی تبریزی متخلص به نیر خوانده و از ایشان اشعار بسیاری به عربی و فارسی نقل می‏کردند.
سید علی در سال 1308 ه.ق. که جوانی 23 ساله بود با آتشی از شوق و عشق زیارت امام العارفین علی (ع) همراه باکاروانی که به نجف مشرف می‏شد، به این شهر وارد شد و تا آخر عمر آن جا را موطن اصلی خویش قرار داد.
درجه اجتهاد
پس از اقامت در نجف اشرف، تحصیلات حزوی خود را نزد اساتیدی از جمله فاضل شربیانی، شیخ محمد ممقانی،شیخ فتح الله شریعت، آخوند خراسانی و... ادامه دادند و سرانجام کوشش‏های خستگی‏ناپذیر مرحوم آیت الله قاضی‏در راه کسب کمال و دانش، در سن 27 سالگی به ثمر نشست و این جوان بلند همت در عنفوان جوانی به درجه اجتهادرسید.
اساتید عرفان
ایشان از سن نوجوانی تحت تربیت والد گرامی، آقا سید حسین قاضی بود و جوهره حرکت و سلوک ایشاناز پدربزرگوارشان می‏باشد و بعد از آن که به نجف اشرف مشرف شدند، نزد آیت الله شیخ محمد بهاری و آیت الله سیداحمد کربلایی به کسب مکارم اخلاقی و عرفانی پرداخت و این دو نیز از مبرزترین شاگردان ملاحسینقلی همدانی‏بودند.
درباره ملاحسینقلی همدانی حکایت‏های بس شگفت آوری نقل شده، که گویای عظمت، روح بلند و نفوذ معنوی‏ایشان می‏باشد. او با عشق و همت بی نظیر زمان زیادی از عمرش را به تربیت مستعدین سپری کرد تا اینکه توانست‏300 نفر را تربیت کند که هر یک از آن‏ها یکی از اولیای الهی شدند، مانند شیخ محمد بهاری، مرحوم سید احمدکربلایی، مرحوم میرزا جواد آقا ملکی تبریزی و...
سلسله اساتید ملاحسینقلی همدانی به حاج سید علی شوشتری و سپس به شخصی به نام ملاقلی جولا می‏رسد.
شاگردان
آیت الله قاضی طی سه دوره، اخلاق و عرفان اسلامی را با کلام نافذ و عمل صالح خویش تدریس فرمودند و در هردوره شاگردانی پرورش دادند که هر کدام آن‏ها از بزرگان وادی عرفان و اخلاق محسوب می‏شوند. و البته فقط نام‏تعدادی از آن‏ها بر ما معلوم است و این که ایشان در حقیقت چه کسانی راتا ذروه قله عرفان بالا کشیده و از شراب‏گوارای معرفت بر کامشان ریختند، برای ما بصورت کامل و دقیق آشکار نیست. به تعدادی از آن‏ها که مبرز و شناخته‏شده هستند، اشاره می‏کنیم: آیت الله شیخ محمد تقی آملی، آیت الله سید محمد حسین طباطبایی، آیت الله سیدمحمد حسن طباطبایی، آیت الله محمد تقی بهجت فومنی، حاج سید هاشم حداد و...
پیر را بگزین که بی پیر این سفر
هست بس پر آفت و خوف و خطر
هر که او بی مرشدی در راه شد
او ز غولان گمره و در چاه شد
گر نباشد سایه او بر تو گول‏
بس تو را سرگشته دارد بانگ غول‏
ارتحال‏
و سرانجام میرزا علی قاضی، پس از سالها تدریس معارف عرفانی و تربیت شاگردانی الهی در روز دوشنبه چهارم ماه‏ربیع الاول سال 1366 ه.ق. در نجف اشرف وفات کرد و در وادی السلام نزد پدر خود دفن شد و مدت عمر شریف‏ایشان هشتاد و سه سال و دو ماه و بیست و یک روز بود.
در رفتن جان از بدن گویند هر نوعی سخن
من خود به چشم خویشتن دیدم که جانم می‏رود