شیعه

بسمه تعالی
کتابی که پیش رو دارید، نمودار یکی از مهم‏ترین رویدادهای فرهنگی جهان اسلام در قرن حاضر، یعنی گفتگو دوفیلسوف، یکی از جهان غرب و دیگری از جهان اسلام. طرف غربی این گفتگو، فیلسوف و اسلام شناس غربی، مرحوم‏پرفسور هانری کربن است. وی پس از آن که شاگرد فیلسوفان و استادان بزرگ و ناموری چون ادموند هوسرل، ارنست‏کاسیرر، امیل بریه، اتین ژیلسون، هلموت ریتر و لویی ماسینیون و دیگران و نخستین مترجم آقار مارتین هایدگر به زبان‏فرانسه بود (ژان پل سارتر، آشنایی خود را با هایدگر، مدیون این ترجمه‏ها می‏دانست) به اسلام‏شناسی روی آورد وگمشده خویش را در حکمت معنوی اسلام، خاصه در آثار شیخ اشراق سهروردی یافت و مدت پنج سال مقارن باجنگ جهانی دوم را در کتاب خانه‏های شهر استانبول سپری کرد و در آنجا گنجینه‏های ارجمندی را فراچنگ آورد وچون عاشقی دلسوخته، شب و روز به مطالعه آنها پرداخت.
مرحوم پرفسور کربن پس از پایان جنگ جهانی دوم به ایران آمد.اولا وی با فراست دریافته بود که ایران، تنها خاستگاه‏و جایگاه حکمت اسلامی است و در حالی که شرق شناسان، ابن رشد را آخرین فیلسوف جهان اسلام می‏دانستند،وی با صراحت اعلام کرد که مرگ ابن رشد، سراغاز حقیقی حکمت اسلامی است. ثانیا او معتقد بود که حکمت‏معنوی اسلام، با تشیع ارتباط و پیوند نزدیک دارد و امامان شیعه، ادامه دهنده اسلام حقیقی اند و با اعتقاد به امام‏دوازدهم، شخصیت امام در فرهنگ تشیع و زندگی روز مره شیعیان، بروز و ظهور دارد و اصل ولایت و امامت، چونان‏رشته‏ای نامرئی، به تاریخ تشیع وحدت می‏بخشد. ثالثا وی توحه یافته بود که حکمت در سرزمین ایران، امری تاریخی‏و متعلق به گذشته نیست، بلکه از دیرباز، حیاتی مستمر داشته، در زندگی حکمای معاقر ایران، چون مرحوم استادعلامه طباطبایی و دیگر بزرگان تبلور و تجسم دارد. خلاصه آن که مرحوم کربن، گمشده دیرین خود را در حکمت‏معنوی ایران باز یافته بود. شاید گزاف نباشد اگر بگوییم که به نظر کربن، در جهان معاصر و عصر سیطره مدرنیسم اگربتوان حکمت الهی را در جایی از کره زمین جستجو کرد، آنجا فقط ایران، مهد تشیع است، و علاقه مفرط او به ایران وجهان تشیع نیز از همین امر ناشی می‏شد.
طرف دیگر این گفتگو، فیلسوف عظیم الشأن و مفسر کبیر قرآن، مرحوم علامه سید محمد حسین طباطبایی است که به‏مقبضای حکمت الهی و مؤدای کریمه قرآنی، استماع اقوال و اتباع قول احسن را بر حور فریضه می‏دانست و گفتگو باپرفسور کربن را چونان روزنه‏ای نورانی به جهان غرب و خاصه جهان معاصر می‏یافت. این گفتگو که در محضر بعضی‏از فضلا، دانشمندان و اساتید حوزه و دانشگاه برگزار می‏شده، نمونه بارزی از هم زبانی، بلکه همدلی و تفاهم حقیقی‏بین فرهنگ هاست. تشکیل جلسات بحث در محضر علامه طباطبایی باعث شد که معضلات و مشکلات پرفسورکربن درباره اسلام و تشیع، مرتفع و وی به حقیقت دین اسلام و مذهب تشیع آشنا گردد، و از طرف دیگر، باعث‏نگارش این کتاب وزین و گرانسنگ از جانب علامه طباطبایی گردید و سبب شد که دیگران نیز از این تحر زخار بهره‏مندشوند.
کتاب حاضر که مشتمل بر مجموعه مذاکرات و مکاتبات پرفسور هانری کربن با علامه سید محمد حسین طباطبایی درسال 1338 می‏باشد، برای نخستین بار در سال 1339 تحت عنوان مکتب تشیع به صورت مستقل چاپ و منتشرگردید و برای بار دوم در سال 1355 با عنوان شیعه پس از تجدیدنظر کلی، با مزایا و ویژگی‏هایی که چاپ اول فاقد آنهابود، از جمله افزودن پاره‏ای توضیحات و مدارک، توسط مرکز بررسی‏های اسلامی انتشار یافت. دنباله مذاکرات این دومتفکر سترگ که در سال 1340 انجام یافته، نخستین بار در شال 1370 تحت عنوان رسالت تشیع در دنیای امروز بإ؛ّّتوضیحات تکمیلی، از طرف دفتر نشر فرهنگ اسلامی منتشر شده است.
در این نوبت، اصل مذاکرات یاد شده، بانضمام توضیحاتی که علامه طباطبایی شخصا در ذیل برخی از فقرات متن،مرقوم داشته‏اند و در پاورقی آمده است، با حروفچینی و ویرایش جدید، به دست چاپ و انتشار سپرده می‏شود.
در اینجا شایسته و بجاست که از معاضدتهای جناب آقای مسجد جامعی وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی‏سپاسگزاری نمایم.
در خاتمه از آقای محمد امین شاهجویی که زحمت تدوین و ویراستاری این کتاب را به عهده داشتند، تشکر می‏کنم.

دکتر غلامرضا اعوانی
رئیس مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران
آبان ماه 1382 ه.ش

غلامرضا اعوانى

شیعه

در پاییز سال گذشته - 1337 شمسی - به منظور انجام دادن پاره‏ای کارهای ضروری، روزی چند در تهران بودم و ضمنا از فرصت استفاده کرده، دیداری از دوستان مرکزی خود تازه می‏کردم.
روزی دانشمند معظم جناب آقای دکتر جزایری، استاد محترم دانشگاه و وزیر اسبق فرهنگ مذاکره نمودند که جناب‏اقای دکتر هانری کربن فرانسوی، استاد فلسفه در دانشگاه سوربن فرانسه و دانشگاه تهران و رئیس انستیتو فرانسه و ایران که یکی از مستشرقین نامی فرانسه و ایران شناس می‏باشد، اظهار علاقه‏مندی می‏کردند که از شما ملاقاتی به‏ عمل آورند.
حقیقت این که این بنده خودم نیز به واسطه فضایل اخلاقی و فعالیت کم نظیر علمی که از معظم‏له شنیده بودم، اشتیاق‏فراوان به چنین ملاقاتی داشتم، لذا اجابت نمودم و بنای ملاقات گذاشته شد و دو سه شب بعد، ملاقات در محیط بسیار صمیمانه و گرمی، در منزل آقای دکتر جزایری به عمل امد.
این ملاقات اگر چه مستعجلا و با فرصت کم و وقتی تنگ به عمل آمد و آقای دکتر کربن در جناح حرکت و عازم‏مراجعت به پاریس بود، ولی شالوده دوستی را ریخته و اطلاعات اجمالی از نتایج زحمات علمی و عملی و فعالیت‏های خستگی‏ناپذیر چند ساله معظم له را به دست داد.
آقای دکتر کربن اظهار می‏داشتند که: تا کنون مستشرقین، اطلاعات علمی که از اسلام به دست آورده‏اند و مطالعاتی که‏در کتب و آثار اسلامی انجام داده‏اند و تماسی که با رجال علمی اسلام گرفته‏اند، همه آنها در محیط تسنن بوده و ازانظار و عقاید علمای اهل سنت و تألیفات و آثار آنها تجاوز نکرده است و حتی در تشخیص مذاهب مختلفه اسلامی و توضیح اصول و مبانی آنها، به رجال تسنن و آثار آنان مراجعه نموده و نظریات آنها را جمع آوری کرده‏اند و اگر احیانامستشرقی مثلا به ایران آمده، در اثر اعتماد به فراورده‏های دیگران، اعتنایی به حقایق مذهب تشیع ننموده و تنها به‏تحقیق در وضع عمومی و اجتماعی مذهب که از عامه مردم منعکس است، قناعت ورزیده و یا از افراد غیروارد،اطلاعاتی کسب کرده است.
در نتیجه حقیقت مذهب تشیع آن گونه که شاید و باید، به دنیای غرب که چشم به دهان مستشرقین خودشان‏دوخته‏اند، معرفی نشده‏ است. پیش یک دانشمند بحاث اروپایی، اگر اسلام سهمی از واقعیت داشته باشد، همان‏است که مذهب تسنن دارد، و اگر در جامعه علمی بشر، موقعیتی به دست آورده، همان است که در اثر مساعی و مجاهدت علمای اهل سنت پیدا کرده و فلسفه اسلامی همان است که (تمت) آن را ابن رشد اندلسی گذاشته است.
اما بر خلاف اعتقاد همه مستشرقین گذشته، اعتقاد من این است که مذهب تشیع یک مذهب حقیقی اصیل و پابرجاست و دارای‏مشخصات یک مذهب حقیقی بوده و غیر از آن، بی پایه و بی فرهنگی است که مستشرقین گذشته به دنیای غرب‏معرفی کرده‏اند.
آنچه از مطالعات و پی جویی‏های علمی برای من که یک مستشرق مسیحی پروتستان می‏باشم دستگیر شده، این است‏که به حقایق و معنویات اسلام از دریچه چشم شیعه که نسبت به اسلام جنبه واقع بینی دارد، باید نگاه کرد و هرگونه‏مشکلی را که برای سوق دادن انسانیت به سوی معنویات و رسیدن به هدف پاک و حقیقی یک دین واقعی، به عهده ‏اسلام است که حل نماید، با اصول و مبانی شیعه و طرز تفکر این طایفه باید حل کرد.
از این رو، من انچه توانسته‏ام تلاش و کوشش نموده‏ام که مذهب تشیع را به نحوی که شاید و باید و آن گونه که در خور واقعیت این مذهب است، به جهان غرب معرفی کنم و نیز تلاش و کوشش خواهم کرد و بسیار علاقه‏مندم که با رجال‏ علمی و دانشمندان مذهبی شیعه از نزدیک تماس گرفته و به طرز فکر آنها آشنا شده و در بررسی اصول و مبانی این‏مذهب و استیضاح معنویات آن از آنها کمک فکری گرفته، و نسبت به هدف خود روشن‏تر شوم.
آقای دکتر کربن پس از آن، به بیان اجمالی زحماتی که در تنقیح و نشر کتب شیخ سهروردی، مؤسس اشراق در اسلام،و کنفرانسی که در دانشگاه در اطراف مکتب فلسفی میرداماد و مکتب فلسفی صدرالمتألهین شیرازی داده بود،پرداخت و به ویژه از مکتب فلسفی صدر المتألهین، تقدیر و ستایش کرد. این خلاصه جریان ملاقات اول بود که دراطراف مسایل فوق، خاتمه پیدا کرد. امسال نیز که نویسنده پس از گذرانیدن ایام تعطیل تابستانی، در یکی از ییلاقات‏اطراف دماوند، موقع مراجعت به قم، چند روزی در تهران توقف داشتم، شب 16 مهرماه 1338 طبق مواعده قبلی،ملاقات دوم در محیط گرم و دوستانه به عمل امد. در این مجلس، آقای دکتر کربن مذاکره را ادامه داده و ضمنا گفتند که:
امسال موقعی که در اروپا بودم، در ژنو، کنفرانسی در موضوع امام منتظر، طبق عقیده شیعه دادم و این مطلب برای‏ دانشمندان اروپایی که حضور داشتند، کاملا تازگی داشت.
آقای دکتر کربن سپس اضافه کرد که:
به عقیده من، مذهب تشیع تنها مذهبی است که رابطه هدایت الهیه را میان خدا و خلق برای همیشه نگه داشته و به‏طور استمرار و پیوستگی، ولایت را زنده و پابرجا می‏دارد.
مذهب یهود، نبوت را که رابطه‏ای واقعی میان خدا و عالم انسانی است، در حضرت کلیم ختم کرده و پس از آن به‏نبوت حضرت مسیح و حضرت محمد (ص) اذعان ننموده و رابطه مزبور را قطع می‏کند و همچنین نصاری در حضرت مسیح متوقف‏ شده، و اهل سنت از مسلمین نیز در حضرت محمد (ص) وقوف کرده و با ختم نبوت در ایشان، دیگر رابطه‏ای میان‏ خالق و خلق موجود نمی‏دانند، تننها مذهب تشیع است که نبوت را با حضرت محمد (ص) ختم شده می داند ولی ولایت را که همان رابطه هدایت و تکمیل می‏باشد، بعد از آن حضرت و برای‏همیشه زنده می‏داند.
رابطه‏ای که از اتصال عالم انسانی به عالم الوهی کشف نماید، به واسطه دعوت‏های دینی قبل از موسی و دعوت دینی‏موسی و عیسی و محمد (ص) و بعد از حضرت محمد، به واسطه ولایت جانشینان وی (به عقیده شیعه) زنده بوده و هست و خواهد بود، او حقیقتی است زنده که هرگز نظر علمی نمی‏تواند او را از خرافات شمرده و از لیست حقایق‏حذف نماید.
به عقیده من، همه ادیان حق بوده و یک حقیقت زنده‏ای را دنبال می‏کنند و همه ادیان در اثبات اصل وجود این‏حقیقت زنده، مشترک اند. آری تنها مذهب تشیع است که به زندگی این حقیقت، لباس دوام و استمرار پوشانیده ومعتقد است که این خقیقت میان عالم انسانی و الوهی برای همیشه باقی و پابرجاست. این نظر من است. آیا شما نیزنظرتان در این باب همین است؟
نویسنده گفتم:
آنچه از نظر اسلام می‏توان گفت آن است که نظریه اثبات صانع نظریه حقی است که میان همه ادیان گذشته مشترک فیه‏است، ولی دینی که ارزش دین حقیقی را داشته و می‏توان نام دین آسمانی برآن گذاشت، دینی است که در وی تنهاخدای یگانه پرستش شود و رابطه نبوت را اثبات کرده و معادی قائل شود (اصول سه گانه توحید،نبوت، معاد) واین‏همان ادیان چهارگانه یهودیت و نصرانیت و مجوسیت و اسلام است .
آنچه از لوازم احترام و تعظیم، می‏توان در حق یک دین واقعی روا داشت، اسلام در حق دین یهودیت و نصرانیت روا داشته و مقام نبوت حضرت کلیم، و مقام نبوت و ولادت حضرت مسیح را تقدیس و تنزیه نموده و دین و کتاب و شریعت آنها را تصدیق کرده است.
همچنین نسبت به دین مجوس با دیده احترام نگریسته، و همه را در صراط یک آیین خدایی حق می‏داند که تدریجا از ناحیه خدای یگانه، برای بشر فرستاده شده و تکمیل یافته و انتحال آنها از برای بشر، در درجه اول ضرورت و لزوم‏می‏باشد و نسبت به بقیه ادیان، اسلام ارزش دین واقعی که سعادت انسانی را تضمین کرده و منافع دنیوی و اخروی‏ عالم بشریت را حفظ و تأمین نماید قائل نیست، اگرچه نظریات حقه و واقعیت داری، مانند اثبات صانع و پاره ای از اخلاقیات و معنویات قابل تصدیق دارند.
در عین حال، ارزش و اعتبار به نظر اسلام، از آن اعتقاد پاک و عمل نیکوست، نه نام گذاری و انتساب صوری و ازاینجاست که اسلام در حق کسانی که عقاید حقه و مواد دینی برای آنها بیان نشده و یا بیان شده و نفهمیده‏اند، کمال‏مسامحه را روا داشته و آنها را مستضعفین می‏نامند.
در اسلام، هرچه تشدید است، در حق کسانی روا داشته شده که پس از روشن شدن حق و بیان شدن معارف دینی، ازآنها سرباز زنند.
با این سخنان، مجلس دوم ما پایان یافت و در چندین جلسه دیگر، مطالب آینده به طوری که نگارش یافته، موردمذاکره قرار گرفت.

قم: محمد حسین طباطبایی
1338 شمسی

Allamah محمدحسين طباطبايى