جنگ مهدوی

بزرگترین مخازن کتابهای خطی در کشور ما کتابخانه های عمومی نطیر کتابخانه مجلس و کتابخانه ملی و کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد است .در کنار این کتابخانه ها کتابخانه های مهم دیگری هم هست که به همت اشخاص فرهنگ پرور و کتاب دوست تاسیس شده و ابتدا به صورت کتابخانه های شخصی و خصوصی
بوده و بعدا جنبه عمومی پیدا کرده اند مانند کتابخانه مرحوم آیة الله مرعشی نجفی در قم و کتابخانه مدرسه سپهسالار و کتابخانه مرحوم حاج حسین آقا ملک .البته در گوشه و کنار کشور کتابخانه های شخصی دیگری نیز هست که آنها نیز به همت این قبیل اشخاص فرهنگ پرور و کتاب دوست فراهم آمده ولی جنبه عمومی پیدا نکرده است .یکی از اینها کتابخانه خانواده مهدوی فراهم آمده است و هم اکنون در خانه ایشان نگهداری می شود.
کتابخانه مهدوی دارای حدود یکهزار جلد کتاب خطی است که در بسیاری از موارد در هر جلد چندین کتاب و رساله به فارسی و عربی درج شده است.این کتابها از زمان جد دکتر مهدوی مرحوم حاج محمد حسن امین دارالضرب و پدر ایشان مرحوم حاج حسین آقا امین الضرب تهیه شده است.ولی عمده نسخه های موجود کتابخانه را آقای دکتر اصغر مهدوی شخصا خریداری کرده است و به این مجموعه خانوادگی افزوده اند .بعضی از کتابها قبلا متعلق به کتابخانه های خصوصی دیگر مانند کتابخانه میرزا یوسف خان مستوفی الممالک و دبیر الملک (میرزا محمد حسین فراهانی )و فرهاد میرزای معتمدالدوله بوده است.
از نسخه های خطی کتابخانه مهدوی نخست مرحوم بیانی فهرستی نسبتا تفضیلی (نام کاتب و تاریخ تحریر ونوع کاغذ و آرایش نسخه و...)شامل 4دفتربه خط خود برای 42مجلد قرآن 15مجلد ادعیه 12نسخه مرفع 202مجلد عربی و284 مجلد کتاب فارسی و مجموعه فراهم آورد.سپس مرحوم محمد تقی دانش پژوه با عنایت به فهرست مرحوم دکتر بیانی فهرستی اجمالی از 884 نسخه فارسی و عربی کتابخانه مزبور تهیه و چاپ کرد.
این فهرست که در سال 1341به عنوان دفتر دوم نشریه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران منتشر گردید پس از انتشار موجب شد که اهمیت کتابخانه مهدوی برای مجققان شناخته شود و بعضی از اثار نفیس و قدیمی این مجموعه به جهانیان معرفی گردد.
از جمله این اثار نفیس می توان از کلیات عبید زاکانی مورخ 751چند دیوان حافظ از قرن نهم مهایه شیخ طوسی مورخ 546 که بایک واسطه با نسخه خط مولف مقابله شده رسائل اخوان الصفا دارای تاریخ تملک سنه 640 کتاب السبعین جابر بن حیان و رسائل دیگر مورخ 732 یاد کرد.
از زمانی که مرحوم دانش پژوه فهرست کتابخانه مهدوی را تهیه کرده است 38 سال می گذرد و در این مدت کتابهای دیگری نیز خریداری شده و به این مجموعه خطی اضافه شده است که هنوز فهرستی از ان منتشر نشده است.کتابخانه مهدوی هر چند که خصوصی و شخصی است ولی در ان هیچ گاه به روی محققان بسته نبوده است .دکتر اصغر مهدوی از سالها پیش اجازه داده اند که از نسخه های معتبر و نفیس ایشان حتی المقدور میکروفیلم تهیه شود وو این میکروفیلمها را در اختیار کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران قرارداده اند.هر محققی درهر نقطه دنیا که به نسخه ای خطی از کتابخانه مهدوی نیاز داشته است توانسته است به ان دسترسی پیدا کند.این مطلب را مرحوم دانش پژوه در مقدمه فهرست خود (ص 61)متزکر شده و درباره گشاده دستی و بلندنظری دکتر مهدوی نوشته است:
اقای دکتر مهدوی اجازه داده اند کتابخانه مرکزی دانشگاه از نسخی که می خواهد از این کتابخانه (یعنی کتابخانه مهدوی )برای خود فیلم برداردو تاکنون چندین نسخه گرانبها و نایاب و منحصر ان فیلم و عکس برداری شده و در کتابهانه گذارده شده است و هر کسی که بخواهد از نسخه های این کتابخانه استفاده کند می تواند به وسیله کتابخانه مرکزی دانشگاه به انها دسترسی یابد.کتابخانه مرکزی دانشگاه از این سماحت و گشاده دستی ایشان سپسگزاری دارد و می داند که ایشان از کسانی نیستند که حق مولفان سلف راتباه سازند و کتابی راکه انان برای همه مردم نوشته اند و خواستند که همگان از ان بهره برند حبس کنند و سد راه استفاده عموم شوند.
نگارنده شخصا شاهد این سماحت و گشاده دستی صاحب کتابخانه مهدوِی بوده است. من بارها از این کتابخانه ، وقت و بی وقت، بازدید کرده ام و ساعتها به مطالعه نسخه های خطی آن پرداخته ام. یکی از این کتابها که چند سال پیش نظرم را به خود جلب کرد جنگی بود که در آن مطالب گوناگون فلسفی و عرفانی و اشعار متنوع صوفیانه و عرفانی ، هم به فارسی و هم به عربی، درج شده بود. این مجموعه که به دست کاتبانی چند از اواسط قرن هشتم به بعد نوشته شده است اجمالاً در فهرست دانش پژوه، صفحه 139 تا 144، معرفی شده و به شماره 591 بیاض در دفتر کتابخانه ثبت گردیده است. دانش پژوه در فهرست خود اسامی نویسندگان و شعرایی را که از آنها مطلبی در این جنگ نقل شده است ذکر کرده و همین اسامی است که نظر مرا نسبت به این مجموعه جلب کرد. مطالب این مجموعه بیشتر به عربی است و ظاهراً گرد آورندگان آن ذوق فلسفی و اشراقی داشته اند. علاوه بر مطالبی که از فلاسفه قدیم یونان در این جنگ نقل شده است، آثاری هم از ابن سینا و شیخ اشراق در آن آمده است. تنوع و اصالت آثار منقول در این مجموعه به حدی بود که نگارنده را به این فکر انداخت که این اثر را عیناً به صورت عکسی چاپ کند و آن را دسترس همگان قرار دهد. این پیشنهاد را با آقای دکتر مهدوی در میان گذاشتم و ایشان البته پذیرفتند.
جنگها و مجموعه های خطی قدیمی، اعم از فارسی و عربی ، نظم و نثر، گنجینه های ذی قیمتی اند که باید اغلب آنها را به همان صورت که هست چاپ و منتشر کرد و در اختیار محققان و دوست داران این نوع آثار قرار داد. برخی از این آثار آنقدر غنی اند که فهرست نویسان از درج همه مطالب آنها عاجزند. تنوع آنها نیز به حدی است که محققان مختلف با سلیقه های گوناگون می توانند از آنها بهره مند شود. جنگی که در اینجا با عنوان "جنگ مهدوی" به صورت عکسی منتشر می شود یکی از همین نوع جنگها و برای این جنگ تهیه کرده اند دامنه تنوع آثار این جنگ را نشان می دهد.
این جنگ خطی جمعاً دارای 540 صفحه است، به خط نسخ و نستعلیق ، با عناوین و نشانه های شنجرف. اوراقی از آغاز و انجام مجموعه افتاده است. در حوالی 1248 ه.ق. چند ورق کاغذ فرنگی آهار مهر زده به ابتدای آن افزوده اند که در آنها کتاب نثر الالی و اشعاری از میرزا نصیر طبیب نوشته شده است.
در کتابخانه مهدوی یک مجموعه قدیمی و نفیس و بسیار ارزشمند دیگر هست که در اواخر قرن ششم کتابت شده و مشتمل بر آثار فلسفی و منطقی و عرفانی و کلامی از ابن سینا و ابو حامد غزالی و عین القضاة همدانی و دیگران است و آن را هم مرکز نشر دانشگاهی در نظر دارد بزودی منتشر کند. در خاتمه از آقای دکتر اصغر مهدوی که اجازه دادند ما این کتاب را به صورت عکسی چاپ کنیم تشکر می کنم. والحمدلله رب العالمین.

نصرالله پورجوادی
19دی ماه1379

Doctor نصرالله پورجوادى

در این کتاب، اشعار، لطایف و مطالب متنوعی با این موضوعات جمع آمده است: تاریخ اسلام، اخلاق اسلامی، سیره امیرالمومنین، احادیث ائمه معصومان، برخی سخنان فیلسوفان اسلامی و یونانی، ترجمه و تفسیر برخی آیات قرآن کریم. این جنگ براساس نسخه خطی کتابخانه دکتر مهدوی تصحیح و به چاپ رسیده است. متن کامل این کتاب، پیش از این به خط نسخ و نستعلیق به طبع رسیده است، در ابتدای کتاب فهرست مندرجات و در انتهای کتاب فهرست آیات، اعلام، اقوام، کتاب‌ها، اماکن جغرافیایی، ابیات فارسی و عربی درج گردیده است.