ٍسخنی کوتاه

محمد علی فروغی ذکاء الملک(1321-1256ه.ش) مرد بزرگ ادب و سیاست، آن چنان که باید و شاید مورد توجه‏نسل معاصر نبوده و قدر علمی اش که پیش خواص شناخته است، معلوم دانش پژوهان امروزی نیست.
فروغی که درخانه پرفروغ حکمت پدری پرورش یافت،درادب فارسی کارهایی ماندگار کرده است،از ترتیب،تبویب وتصحیح کلیات سعدی،گزیده حافظ، خلاصه ومنتخب شاهنامه فردوسی و رباعیات خیام تا تألیف سیر حکمت دراروپا وآیین سخنوری و ترجمه گفتار در روش بکار بردن عقل از دکارت و...
و این کارها همه بهترین‏های دیروز وامروزند وبااینکه بعد از 50 سال فضلایی والاقدر بر روی آثار سعدی کار کردند.اولااز نظر تصحیح متن با دستیابی به منابع تازه و دادن نسخه بدل‏های جدید چیز قابلی بر آن چه بوده افزوده نشده و ثانیابیشتر به تحقیق و تفحص در منابع داستان‏ها،شرح لغوی،دستوری،تاریخی، عرفانی و مذهبی اشعار پرداخته‏اند وصنایع و فنون ادبی را در آن‏ها نمایانده‏اند، که این کار فروغی نبوده است. و یا از شاهنامه به مناسبت هزارمین زادروزفردوسی خلاصه‏ای فراهم آورد که به قول خود:
«.. این خلاصه را میتوان به منزله یک دوره تمام شاهنامه قرارداد. چه رشته تاریخی مطالب به هم پیوسته است و از این‏جهت نقصانی در کتاب نیست. از اشعار ممتاز شاهنامه هم هیچ فردی ترک نشده و خوانندگان می‏توانند مطمئن باشندکه اگر این کتاب را مرتبا از آغاز تا انجام بخوانند در حالی که کمتر از نصف شاهنامه است، مثل آنست که خود شاهنامه‏راخوانده باشند، زیرا که ترک نشده است الا بعضی از داستانها که نه از جهت اتصال رشته تاریخی لازم بوده و نه ازحیث شیرینی و دلنشینی اهمیتی داشته است و از اشعار هم آن چه حذف شده، ابیاتی است که جهت امتیاز خاصی‏نداشته و ترک آنهابه معنی مطالب و داستانها خللی وارد نمی‏آورده است.(1)*!
پس از انتشار خلاصه شاهنامه،وزارت فرهنگ وقت از ایشان خواست که منتخبی از شاهنامه را برای دانشجویان فراهم‏آورد،واو بازکار جدیدی آغازید و متنی در حدود نصف خلاصه فراهم آورد و قسمت‏های حذف شده را با کوتاه‏ترین وروان‏ترین نثر به هم متصل کرد و این شد کار دیگری.
هر دو کار هنوز هم پس از نیم قرن که از انتشار آنها می‏گذرد تازه‏اند ومنتخب شاهنامه فروغی را به راستی با دو سه کارتازه‏ای که در دو سه سال گذشته می‏شود مقایسه کرد تا...
و یا در مورد« سیر حکمت در اروپا» که بیش از نیم قرن از تألیف آن می‏گذرد وهنوز که هنوز است تازه است و بی همتا وبا اینکه خود به راستی شاهکاری است، اما از دیدی دیگر عبرت برانگیز است و قابل تأمل...!و آن اینکه فروغی،رساله‏کوچک پر محتوای«گفتار در روش به کار بردن عقل» اثر دکارت فیلسوف مشهور فرانسوی را ترجمه می‏کند. وقتی‏می‏خواهد به نشر آن همت گمارد می‏اندیشد که بدون داشتن شناختی قبلی از سیر فلسفه در غرب، خواندن و درک آن‏آسان نیست.پس بر آن می‏شود که پیشگفتاری بر کتاب بنگارد که می‏شود سیر حکمت در اروپا...!
و عجبا که خود کتاب در 128 صفحه جیبی است و مقدمه در 940 صفحه(سه جلد) وزیری و این ترجمه فروغی‏است.
به هر حال کارهای علمی و ادبی فروغی امروز هم پرفروغ و بعضا از نخستین هایند. و بعد از گذشت بیش از پنجاه سال‏که از انتشار آن‏ها می‏گذرد ترو تازه‏اند و رباعیات خیام هم که او با کمک طبیب حکیم سیاستمدار- دکتر قاسم غنی-فراهم آورده، بدون اغراق پس از گذشت نیم قرن هنوز از معتبرترین‏ها است. چرا که «روش مرحوم فروغی درجستجوی خیام و پیدا کردن رباعیات اصیل این گوینده فکور بارورتر و از خطا مصون‏تر است. او کاوش در نسخه‏های‏قدیمی را( نه یک نسخه )مأخذ و نقطه آغاز کار خود قرار داده است. ولی در جستجو به مقارنه و مقایسه پرداخته‏است.نسج سخن خیام،شیوه موجز و متین،طرز فکر عمیق و حرکت روح متأثر او را از نظر دور نداشته است.«(2)این‏کتاب با همه حجم کوچکی که دارد در اصل سه رساله است:
1- خیام شناخت‏
2- رباعیات خیام‏
3- شرحی مختصر بر رباعیات‏
که در فروردین 1320 به خط علی منظوری حقیقی منتشر شد و پس از آن چندین و چند بار به همان صورت اولیه‏توسط ناشران مختلف و تحت عنوان« چاپ اول» افست شد و این چاپ تازه همان است جز این که :
شیوه نگارش آن ،مرسل و به دیگر سخن امروزی است.
سه رساله ازهم تفکیک و رساله اول با دادن عنوان‏های فرعی برای دانش پژوهان بهتر نموده شد.
با دادن کشف الابیات مصرع اول و مصرع دوم، استفاده از آن برای محققان آسان‏تر شده است .
و دست آخر، متن حروفی است و به قصد استفاده علمی وامیدکه مورد قبول افتد.
عبدالکریم جربزه دار
...................( Anotates ).................
1) ص 4 خلاصه شاهنامه چ 1313شمسی،مطبعه مجلس
2) ص‏87 نقشی از حافظ نوشته علی دشتی چ 1364 انتشارات اساطیر

عبدالكريم جربزه دار