نقد و معرفى كتاب فرهنگ بزرگ سخن

مشاهده سبد خريد | اتمام خريد

معرفى و نقد كتاب

هرگونه نقل مطلب با ذكر منبع آزاد است.

فرهنگ بزرگ سخن
به سرپرستی : حسن انورى
ناشر : سخن
نوبت چاپ : چاپ اول
تاريخ نشر : 1381 شمسى
قيمت: 209.73$

گردهمایی یکصد و پنجاهمین سالگرد فعالیت های فرهنگی خاندان علمی و رونمایی از فرهنگ بزرگ سخن

حسن نيك بخت

صد و پنجاه سال از شروع فعالیت های فرهنگی خاندان علمی می گذرد و گمان می رود هیچ مؤسسه ای به اندازه خاندان علمی در این کار دوام نیاورده و همچنان شاداب به کار فرهنگی نپرداخته است.
زنده یاد علی اکبرخان خوانساری (جد بزرگ علمی ها) در سال 1231 شمسی که کار خود را شروع می کرد هرگز گمان نمی کرد روزی مؤسسه ای از خاندان او با سرمایه گذاری سنگین، بدون کمک هیچ نهادی، فرهنگ لغتی به جامعی، کارآمدی و اعتبار «فرهنگ بزرگ سخن» را منتشر کند.

انتشارات علمی به مدیریت حسین علمی که در واقع نام خانواده را در نسل جدید روی انتشاراتشان گذاشتند و نام علمی را زنده نگاه داشتند، فرزند محمدعلی در سال 1345 با برادرانش مهدی و علی اصغر شروع به کار کرد و در آذر سال 1365 دو انتشاراتی دیگر به نام های علم (مهدی علمی) و سخن (علی اصغر علمی) فعالیت خود را آغاز کردند روز جمعه 25/11/81 در مراسمی با حضور جمعی کثیر از چهره های شاخص ادب و فرهنگ فارسی، نشست رونمایی از فرهنگ هشت جلدی سخن که حاصل بیش از 8 سال تلاش و کار گروهی 100 نفره از لغت شناسان و فرهنگ نویسان زبان فارسی است، در هتل لاله تهران برگزار شد.

برنامه با صدای گرمِ مجریِ مسلّط، علی هاشمی شروع شد. پس از آن حسین علمی (مدیر انتشارات علمی) از طرف خاندان علمی ضمن خوشامدگویی و خیرمقدم گفتند: این ایام مصادف است با یکصد و پنجاهمین سالگرد تأسیس انتشارات علمی که سرآغاز خدمات فرهنگی بزرگی برای ما بوده است. امیدوارم خدمات خاندان علمی در جهت رشد و اعتلای فرهنگ و تاریخ ادبیات فارسی مورد قبول اساتید، پژوهشگران و فرهنگ دوستان ایران زمین قرار گیرد.
پس از آن علی اصغر علمی (مدیر انتشارات سخن) سخنان خود را چنین آغاز کردند: بیش از هفتاد سال از چاپ فرهنگ کاتوزیان در سازمان انتشارات علمی به همت محمدعلی علمی می گذرد. در طی این هفت دهه، گامهای مؤثری در راه فرهنگ نویسی برداشته شده، ولی با پیشرفتهای علمی و فرهنگی سالیان اخیر، کمبود یک فرهنگ روزآمد و جامع همواره احساس می شده است. انتشارات سخن با رسالتی که در راه پیشبرد فرهنگ و زبان فارسی به عهده گرفته بود، به تألیف و چاپ یک فرهنگ فارسیِ معتبر و سودمند برای همگان اقدام کرد.
ایشان ضمن برشمردن پاره ای دشواریها و مشکلات گفتند: امروز که به راستی یکی از زیباترین روزهای حیات کاری من است، خاطرنشان می کنم در آغاز، برای تهیه و چاپ و نشر این فرهنگ در چهار قطع و اندازه مختلف برنامه ریزی شده و مدت پیش بینی شده سه سال و نیم بود. اما در عمل، تنها همین قطع بزرگ هشت جلدی، هشت سال و نیم به درازا کشید و هزینه پیش بینی شده به مرور و با احتساب نرخ روز، تا سی برابر افزایش پیدا کرد.
در دو دهه گذشته، انتشارات سخن صدها کتاب ارزنده در زمینه های گوناگون چاپ و منتشر کرده است که برخی از آنها به عنوان کتاب سال نیز برگزیده شده است، ولی به جرئت و با اطمینان کامل می توان گفت که زحمت و تلاشی که برای تهیه این فرهنگ مبذول شده، بیش از همه کوشش هایی است که صرفِ چاپ و نشرِ آن صدها کتاب شده است. چه بسا تصوّر چنین زحمات و تلاش هایی است که موجب می شود کمتر ناشری در این راه گام بردارد. ولی اکنون که به حاصل کار می نگریم، ارزشمندیِ این خدمت، خستگیِ حاصل از دشواریها و مشقات را به در می کند و رضایت خاطر شیرینی به ما می بخشد.
وظیفه خود می دانم که درودِ خویش را نثارِ ارواح پرفتوحِ شادروانان دکتر غلامحسین یوسفی، دکتر عباس زریاب خویی، دکتر احمد تفضّلی، دکتر عبدالحسین زرین کوب و زنده یاد فریدون مشیری کنم و نیز طول عمر و توفیق آقایان دکتر محمدامین ریاحی، دکتر علی اشرف صادقی و دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی را از بارگاه احدیّت بخواهم، که همگی راهنمایان مشفقی برای من بوده اند.
نیز بر من فرض است از زحمات تمام کسانی که در تهیّه و نشر این فرهنگ به یاری ام شتافته اند قدردانی و تشکر کنم، بهویژه از زحمات دلسوزانه و شبانه روزی آقای دکتر حسن انوری عمیقاً سپاسگزارم. در پایان از همکارانمان در وزارت ارشاد، اتحادیه ناشران و شرکت تعاونی تشکر و قدردانی می کنم. ولی بیشترین دِین من در انجام این کار نسبت به برادرانم حسین و مهدی علمی است که بدون حمایتهای مادی و معنوی آنان این اثر هرگز به سرانجام نمی رسید.

پس از آن آقای دکتر حسن انوری که «فرهنگ بزرگ سخن» تحت سرپرستی او منتشر شده است به جایگاه تشریف آوردند: فرهنگی که امروز از سوی انتشارات سخن معرفی می شود در مدت 8 سال و با کار گروهی به فرجام رسیده است. ما خواسته ایم با تألیف این فرهنگ، گامی هرچند کوچک در راه تدوین فرهنگ جامع زبان فارسی برداریم. گامی که برداشته ایم، اگرچه راضی کننده نیست، دست کم در نظر خود ما، با توجه به فراهم نبودن تمهیدات علمیِ فرهنگ نگاری در کشور، امیدوارکننده است. در این فرهنگ، ما خواسته ایم به نیاز طبقه متوسط کتاب خوان و مراجعان فارسی زبان پاسخ گوییم; هم نیازهای آنان را که در متون و در گفتارهای روز بهواژه ای ناآشنا برمی خورند و هم نیاز آنان را که متون کهن را در مطالعه می گیرند، برآورده کنیم.
غرض از تمهیدات علمی ـ که ممکن است عذرخواه فرهنگ نگار در کاستی ها و آشفتگی های کارش باشد ـ مشخص نبودن گنجینه واژگان زبان فارسی (بانک زبان)، نبودن نظریه عمومی فرهنگ نگاری در زبان فارسی، نابه سامانی در خط فارسی و نبودن دستور خط معیار، و فقدان منابع غنی ریشه شناسی مورد نظر است. همه اینها دست افزار و راهنمای فرهنگ نگار است، چنان که با نبود این تمهیدات، فرهنگ نگار گویی در خلأ حرکت می کند. علاوه بر این ها ما در برهه حساسی از تاریخ حیات زبان فارسی و فرهنگ نگاری دست به کار شده ایم: دانش نظریِ فرهنگ نگاری فارسی در حال تولد است، این جا و آن جا و به صورت پراکنده دانشجویان در این باره پایان نامه می نویسند، در دانشکده های علوم انسانی رشته فرهنگ نگاری یا ایجاد گرایش فرهنگ نگاری در رشته های قریب المحتوا مطرح است، خط فارسی در حال تحول است و گروهی می خواهند آن را با الزامات رایانه ای سازگار سازند، ایجاد بانک زبان در برنامه کار فرهنگستان زبان و ادب فارسی قرار دارد. همه این ها وقتی در سال های آینده سامان گرفتند و به نتیجه رسیدند، فرهنگ نگاری می تواند در مسیر تازهای حرکت کند. ما در این آستانه تاریخی و در تاریک روشنای این برهه از تاریخ زبان که به آینده امید روشنی می دهد و گذشته سنت های دست و پاگیر را در راه می نهد، به خود جرئت دادیم، از دشواری ها نهراسیم، و گام در راه نهادیم.
اگر از سنت های دست و پاگیر فرهنگ نگاری یاد کردم، برعکس نباید فراموش کنیم که ما ایرانیان از ملت هایی هستیم که دارای سابقه طولانی در فرهنگ نویسی هستیم. اگر از فرهنگ پهلوی بگذریم، در دوره اعتلای فرهنگ و تمدن اسلامی ـ ایران قرن سوم و چهارم و پنجم ـ نمونه هایی در دست است که نشان می دهد ایرانیان هم چنان که در علوم و فنون دیگر کارهای نمایان کرده اند، در امر فرهنگ نگاری هم اهتمام ورزیده اند و علاوه بر زبان فارسی، برای زبان عربی هم فرهنگ نوشته اند. صحاح جوهری و دیرترها قاموس فیروزآبادی، خود از نمونه های والای فرهنگ نویسی ایرانیان برای زبان عربی و شاهد گویای مدعای ما هستند; امّا متأسفانه هم چنان که در قرون اخیر در همه زمینه های فرهنگی و علمی از کاروان علم و فرهنگ جهانی عقب مانده ایم، در فرهنگ نگاری نیز که تابعی از آن زمینه های کلی است، پیشرفت نداشته ایم، و انقطاعی که میان ما و دنیای
@2c@
غرب افتاده، باعث شده است که در فرهنگ نیز نگاهمان به شیوه های امروزین غربی باشد و سنت های کهن را وافی به مقصود ندانیم. با این همه باید متوجه بود که فرهنگ نگاری فارسی، شیوه خاص خود را می طلبد و نگاه تام و تمام به غرب نیز کارساز نیست.

پس از آن دکتر انوری در مورد تهیه شیوه نامه، تعیین حوزه جغرافیایی زبان قدیم و جدید، استفاده از 400 متن قدیم و جدید، گفتگو با صنعتگران و صاحبان مشاغل مختلف درباره واژه های موجود در صنف آنها و چگونگی استخراج واژگان سخن گفتند.
دکتر انوری در جای دیگری از سخنان خود در مورد اینکه هیچ فرهنگی کامل نیست گفت: فروغی می نویسد اینجانب (فروغی) در هیچ زبانی از زبانهای اروپایی و آسیایی که با آنها سر و کار داشتیم، یک کتاب فرهنگ کامل که شخص را از کتب دیگر بی نیاز کند نیافتم و چاره جز این ندیدم که هنگام حاجت، به فرهنگ های مختلف رجوع کنم و بسا شده است با رجوع به فرهنگهای متعدد باز مقصود خود را حاصل نکردم....
همچنین نباید فراموش کرد که زبان فارسی، زبان ارتباط اقوام جهان ایرانی است. ترک و افغان و تاجیک در این زبان شریکند، هم چنان که گیلک و کُرد و آذربایجانی. و من که خود از آذربایجانم افتخار می کنم که خدمتگزار کوچک این زبان هستم. و خاضعانه کتاب خود را به فارسی زبانان جهان تقدیم می کنم.

پس از آن دکتر غلامعلی حداد عادل رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی به سخنرانی پرداختند و ضمن تبریک انتشار «فرهنگ بزرگِ سخن» گفتند: یکی از نشانه های زنده بودن و قوت هر زبان فراوانی و تنوع فرهنگ ها در آن زبان است. زبان هایی که زنده هستند و عالمگیر، مرتباً در کار انتشار فرهنگ هستند. ما باید تأسف بخوریم از اینکه چرا در زبان فارسی آهنگ تألیف فرهنگ لغت کند شده است. ما می توانیم بگوییم بعد از انتشار فرهنگ دکتر معین بیش از چهل سال است که ما شاهد یک فرهنگ علمی جامع در زبان فارسی نبوده ایم. این طول مدت قابل توجیه نیست و باید خدا را شکر کرد که بعد از این وقفه طولانی کتاب ارزشمندی در اختیار فارسی زبانان ایران و سراسر جهان قرار می گیرد.
باید به امر مهمی اشاره کنم و آن این است که تولید این فرهنگ به دست بخش خصوصی صورت گرفته است و این جای شکرگزاری دارد که یک مؤسسه غیردولتی سرمایه گذاری کرده و 8 سال صبر کرده، شتابزدگی به خرج نداده، دنبال نفع آنی نبوده، مصلحت کشور و زبان و ملت خود را به سودهای کلان بادآورده آنی و حرام ترجیح داده و یک چنین خدمتی کرده است. هشت سال کار مداوم روی این فرهنگ مرا یاد این شعر حافظ انداخت:

شبان وادی ایمن گهی رسد به مراد
که هشت سال به جان خدمت شعیب کند

امیدوارم این خدمت مقبول نظر اهل فضل و ادب واقع شود.
کتابهایی که معرف یک دوران هستند اندکند. ممکن است در یک سال 000/20 جلد کتاب در کشور چاپ شود، اما بعدها، صد سال بعد، وقتی می خواهند شاخص های فرهنگی یک دوران را یاد کنند، شاید از هر ده سال یک یا دو کتاب یا چند کتاب را ذکر می کنند و این نوع کتابها، از کتابهایی است که می شود آنها را شاخص و معرف سطح و وضع فرهنگ در هر دورانی دانست. فرهنگستان زبان و ادب فارسی به حکم وظیفه قدردانِ این کوشش فرهنگی است. هرکسی امروز به زبان فارسی خدمت کند به ملیت ایرانی و به ملت ایران خدمت کرده است و پایه های هویت ملّی ایران را تحکیم کرده است و کوشش مؤلف و ناشر فرهنگ سخن چنین کوششی است.

پس از آن آقای عبدالرحیم جعفری بنیانگذار انتشارات امیرکبیر به پشت تریبون دعوت شدند. ایشان ضمن تشکر از کلیه دست اندرکاران تولید این فرهنگ، انتشار این فرهنگ را به همه تبریک گفتند.
@1c@
سپس از محقق نامدار ایرج افشار برای سخنرانی دعوت شد: که متن سخنرانی ایشان در شماره 27 بخارا منتشر شد.
سپس دکتر علی اشرف صادقی از مشاوران فرهنگ سخن، ضمن مقدمه ای انتشار این فرهنگ را حادثه ای بزرگ خواند و چند ویژگی مهم فرهنگ سخن را چنین برشمردند:
1ـ در این فرهنگ تعریف ها به زبان روز آورده شده است.
2ـ این فرهنگ تمام جنبه های ادبی ـ علمی را پوشش داده است.
3ـ این فرهنگ رو به زمان حال دارد. مخاطبان این فرهنگ عموم فارسی زبانان هستند نه ادبا.
4ـ تلفظ ها همه به زبان روز آمده است.
5ـ از دانشمندان مختلف رشته های علمی استفاده شده، از فرهنگ ها و کتابهای معتبر علمی در زمینه تخصصی خودشان استفاده شده، و اصطلاحات با دقت خاصی دست چین شده و آنهایی که جنبه عمومی دارد با تعریف ساده آورده شده است.
6ـ از متون بعد از قرن هشتم تا زمان قاجار، شاهدهای بسیاری نقل شده است، که این مورد در فرهنگ های قبلی نبوده است.
7ـ حروفچینی، چاپ و صحافی آن بسیار نفیس است.

پس از آن پرفسور رحیم مسلمانیان قبادیانی محقق تاجیکستانی متن پیام خود را قرائت کردند.
سخنران بعدی نویسنده و پژوهشگر افغانستان عبدالغفار آرزو نماینده استادان فرهنگ و ادب افغانستان بود که متن پیام نویسندگان و شاعران افغانستان را قرائت کرد.
به عنوان آخرین سخنران از شاعر خوش قریحه کمال اجتماعی جندقی متخلص به«گلبانگ» دعوت شد تا شعری را که درباره فرهنگ بزرگ سخن سروده اند برای حاضرین بخوانند.
این گردهمایی در میان تشویق های گرم و پرشور حضار و بازدید مجدد از نمایشگاه زیبایی که خاندان علمی از کتابهایی قدیمی خود برپا کرده بودند، پایان یافت.

مأخذ : بخارا شماره 28 صفحه284

Goods and services provided by Persian-Culture (CA, United States). Sold by 2CheckOut.com Inc. (Ohio, USA).
Ketabname Online -- Copyright 2000-2005